"Vrisak žena, ljudi i dece parao je nebo" Beograđani oduševljeno izašli da dočekaju saveznike, ali su na najveći hrišćanski praznik dobili bombe (FOTO)
Kraljevina Jugoslavija je posle Aprilskog rata 1941. godine faktički prestala da postoji. Na delovima njene teritorije formirane su ustaška Nezavisna Država Hrvatska, kao i Crna Gora i Srbija, koje su bile pod vojnom okupacijom i direktnom kontrolom Sila Osovine. Ostatke Jugoslavije anektirale su Nemačka, Italija, Mađarska, Bugarska i Albanija.
Još na samom početku Drugog svetskog rata, zapadni saveznici su odlučili da se na teritorijama okupiranih zemalja ciljano bombarduju samo vojni objekti i industrijska postrojenja, koja mogu biti od koristi nacistima u vojne svrhe. Tzv. “tepih bombardovanje” bilo je zabranjeno. Napadi na civilne zone bili su dozvoljeni samo na teritoriji Trećeg rajha i njegovih saveznika. Ipak, jedan izuzetak je napravljen.
Kraljevina Jugoslavija bila je, kako navodi novinar i književnik Milosav Samardžić, jedina okupirana teritorija u kojoj su saveznici gađali civilne ciljeve, i to u onim delovima zemlje gde je živelo većinski srpsko stanovništvo. Savezničko bombardovanje donelo je ogromna razaranja i velike civilne žrtve, pa se i danas vodi polemika kako je do njega došlo i da li je cilj bombardovanja zaista bio slabljenje nemačkog položaja na prostoru Jugoslavije.
Savezničko bombardovanje Jugoslavije u Drugom svetskom ratu trajalo je od 20. oktobra 1943. do 17. septembra 1944. godine. Samo Beograd su angloameričke vazdušne snage bombardovale 11 puta u periodu od 16. aprila do 6. septembra 1944. godine. Najveće žrtve zabeležene su tokom aprilskog bombardovanja 16. i 17. aprila, koje se dogodilo na prvi i drugi dan pravoslavnog Vaskrsa, kada je bačeno oko 1500 bombi.
Pogledajte u galeriji kako je izgledao Beograd posle savezničkog bombardovanja 1944:
Prilikom vaskršnjeg bombardovanja 1944. godine pogođeno je tadašnje porodilište u Krunskoj ulici (danas Zavod za zaštitu zdravlja studenata), zatim Bajlonijeva pijaca gde je poginulo 200 ljudi, Palata Albanija gde je pogođeno sklonište u kome su svi izginuli, Terazije, Tehnički i Pravni fakultet, humanitarne institucije i crkve. Gađan je i koncentracioni logor Sajmište, pa je tada poginulo 60 logoraša, a oko 150 je ranjeno. Pogođeni su i porodilište i vojna i građanska bolnica, na koju je palo čak 13 bombi.
Prema različitim procenama, u Beogradu je stradalo između 2.000 i 4.000 ljudi, a oko 5.000 je povređeno. Materijalna šteta bila je gotovo četiri puta veća od one koju je nanelo nacističko bombardovanje aprila 1941.
Pored Beograda, na meti Saveznika bili su i Niš, koji je bombardovan 16 puta, zatim Zemun i Alibunar po 4 puta, Novi Sad 3 puta, Smederevo, Ćuprija i Popovac kod Paraćina po 2 puta, Sremska Mitrovica, Ruma, Petrovgrad (Zrenjanin), Kruševac, Peć, Kragujevac, Kovin, Pančevo, Velika Plana, Prijepolje, Kuršumlija, Prokuplje, Vučje, Lebane, Grdelica, Leskovac, Podujevo, Raška, Stalać, Kosovska Mitrovica, Priština i drugi.
Najteže bombardovanje doživeli su stanovnici Leskovca, koji su saveznici 6. septembra 1944. godine sravnili sa zemljom. Od 28.000 stanovnika život je izgubilo između 3.500 i 7.000 ljudi, a posle rata nije smelo da se govori o ovom zločinu. Prvi spomenik žrtvama savezničkog bombardovanja 1944. u Leskovcu podignut je tek 1991. godine.
Zašto su saveznici bombardovali Jugoslaviju?
Uskršnje bombardovanje Beograda 16. i 17 aprila većim delom je izvela američka vazduhoplovna jedinica, čiji su avioni poletali sa juga Italije, a učestvovala je i britanska avijacija.
Radio Londona je 9. aprila 1944. javio da je bombardovanje Nikšića, Banjaluke, Niša i drugih gradova “preduzeto od strane saveznika na zahtev maršala Tita, i da je namera ovih bombardovanja da razbiju mesta otpora na koja partizani nailaze.” BBC je na pravoslavni Uskrs 1944. objavio vest da su saveznici na zahtev Josipa Broza Tita bombardovali Beograd.
"Na to je smesta reagovao Bogoljub Jevtić, poslanik jugoslovenske vlade u Forin ofisu, i uručio demarš zbog direktnog stavljanja saveznika na jednu stranu u građanskom ratu", izjavio je za Novosti istoričar Momčilo Pavlović, tadašnji direktor Instituta za savremenu istoriju.
“Jugoslovenska vlada duboko je zabrinuta kad su takva bombardovanja predstavljena kao intervencija u korist jedne, a protiv druge strane, što ostavlja utisak na narod Jugoslavije da veliki saveznici, ne samo što se interesuju unutrašnjim i lokalnim stvarima i razmiricama, već aktivno uzimaju učešća da pomognu jedan politički pokret, koji je jugoslovenskom narodu u celini tuđ i negativan…
Sa tačke narodnog gledišta, bombardovanje jugoslovenskih gradova od strane savezničkih vazdušnih snaga biće krajnje omrznuto od Jugoslovena, i psihološke i političke posledice mogu prevazići sve vojničke prednosti postignute takvom akcijom”, pisao je Jevtić u svom demaršu.
Vojni ataše britanske ambasade u Beogradu Nik Ilić rekao je za BBC da je glavni oficir za vezu ispred partizana bio Vladimir Velebit, koji je govorio "koje lokacije u Beogradu treba gađati i tako oslabiti Nemce."
"On je rekao: 'Tu i tu, ovde i ovde. Tu treba gađati bombama'. Saveznici jesu bombardovali, ali je sve bilo po planu i u dogovoru sa partizanima", rekao je Ilić.
Dana 5. februara 1944. godine Josip Broz Tito je uputio depešu svojim generalima u kojoj između ostalog kaže:
“Sve vaše želje u pogledu pomoći savezničkog vazduhoplovstva on će dostaviti Savezničkoj misiji pri Vrhovnom štabu NOVJ. Vrhovni štab će pak odlučiti da li će predloženi cilj da se bombarduje.”
Krajem jula iste godine, Edvard Kardelj je saopštio svojim saradnicima:
“Dogovarajte se s Englezima o saradnji njihove taktičke avijacije u vašim akcijama (mitraljiranje kolona, manja bombardovanja konkretnih ciljeva na frontu itd.) Oni na takav način sarađuju u celoj Jugoslaviji. Bombardovanja gradova i uopšte veća bombardovanja odobrava samo vrhovna komanda.”
Nije sporno da je tokom okupacije Jugoslavije Jugoslovenska kraljevska vlada imala stalne kontakte sa savezničkim komandantima, koji su odlučivali o bombardovanju. General Dragoljub Draža Mihailović je tokom 1942/43. uputio jugoslovenskoj kraljevskoj vladi 36 depeša kojim je tražio pomoć bombardovanjem vojnih ciljeva u Jugoslaviji i okolnim državama, u proleće i jesen 1942, kao i u novembru 1943. godine.
Kao ciljeve bombardovanja Mihailović je tražio: Maribor, Celje, Kranj, Metković, Omiš, Zagreb, Mostar, Ljubiški, neprijateljske kolone od Bihaća ka Kninu, Gračacu, Benkovcu, Šibeniku i Zadru, Sinj, Drniš, Bor, Beograd (Savski most, most na Dunavu prema Pančevu), put Zemun-Beograd, fabrike Ikarus, Zmaj, Teokarević, Rogožarski i Rakovica, kao i Topčider i Tašmajdan, Trepča, Sipski kanal, put Pančevo-Vršac, Sićevačka klisura, Paraćin (fabrika Teokarević), Jagodina (fabrika Klefiš), Niš (železnička stanica), naselja prečanskih Nemaca itd.
Od ciljeva van Jugoslavije traženi su vojni ciljevi u Albaniji (Tirana, Drač i Skadar), Budimpešta, Sofija i fabrike oružja u Nemačkoj.
Cilj bombardovanja je pomaganje partizanima protiv četnika?
Godine 1944. Zapad je otvoreno stao na stranu komunista u Jugoslaviji. Komunisti su, pored pobede nad Nemcima, morali da pobede i četnike da bi preuzeli vlast u novoj državi posle rata, a tome je pomoć trebalo da pruži britanska avijacija. Dogovor Josipa Broza i Vinstona Čerčila, preko britanskog oficira za vezu Ficroja Maklejna, bio je da Vrhovni štab javi Saveznicima šta treba bombardovati.
Josip Broz je svojim komandatima dao zadatak da mu jave šta je potrebno bombardovati. “Javite nam koja mjesta treba bombardovati”, pisao je. Zanimljivo je to što nisu traženi konkretni ciljevi, već čitava mesta, koja su gađana “tepih bombama”, koja su donosila velika stradanja civila.
Poseta Tita Londonu i susret sa Čerčilom 1953. godine:
Birana su mesta gde su četnici imali veliku podršku u narodu. Bombardovanje Podgorice‚ koja je imala 13.000 stanovnika, tražio je lično Peko Dapčević, kada je ubijeno između dve i tri hiljade civila, dok Nemci nisu imali gotovo nikakve gubitke. Uništeno je čak 80% stambenih objekata u gradu.
Kada su slovenački komunisti tražili bombardovanje Ljubljane, Edvard Kardelj im je odgovorio: “Ne razumem koje vas potrebe teraju na to i u čiju korist bi bilo to bombardovanje. Nema sumnje da bi u Ljubljani bilo na hiljade naših mrtvih ljudi, a neprijatelj bi pretrpeo gotovo nikakve gubitke. U tome imamo iskustvo iz cele Jugoslavije. Imajte na umu da saveznički avioni bombarduju na poseban način, tako da pokrivaju cele površine. Možete lako zamisliti kako bi to izgledalo u Ljubljani. Bila je to krajnja lakomislenost i neodgovornost pred svojim narodom nemati u vidu sve te momente. To važi ne samo za Ljubljanu, već i za druge tačke.”
Krajem 1944. godine Zagreb, drugi veći hrvatski gradovi i zapadna Hrvatska bili su glavna uporišta Nemaca u Jugoslaviji, međutim bili su pošteđeni savezničkog bombardovanja. Savezničke misije su uložile prigovor Titu, koji je potom poslao naredbu svojim komandantima: “Nekoliko naših gradova bez neke naročite vojničke koristi upropašćeni su od strane savezničke avijacije. Zabranjujemo bombardovanje neposredne blizine Zagreba. Sporazumite se s njima (savezničkim misijama) da bombarduju komunikacije kada se kreću neprijateljske jedinice, pa i manja mjesta gde su po vašim pouzdanim informacijama jače neprijateljske koncentracije.”
Da je Tito zahtevao da se Zagreb ne gađa napisao je i Milovan Đilas u svojim memoarima, rekavši da su Britanci poslušali zahtev komunista da se Zagreb poštedi.
Izveštaj Momčila Đujića
Četnički vojvoda Momčilo Đujić pisao je 3. aprila 1944. u izveštaju Draži kako zapadni saveznici u Kninu sistematski bombarduju srpska naselja i položaje četnika, dok Nemce i ustaše ostavljaju na miru.
“Danas Saveznici sa 40 bombardera ponovo bombardovali Knin, a preko radija ponovo na svoju sramotu objavili da su tukli teretnu železničku stanicu u Kninu. Lažu psi! Drniš uopšte nisu bombardovali, bacili su na dva kilometra pored Drniša bombe u polje…
Bacali su bombe i na planinu Mosač, na kote gde naši drže stalno položaje. Razume se, gde bi tukli Drniš kad se tamo nalazi ustaški logor i ustaške bojne. Bombardovali su Knin i okolinu u krugu od tri kolemetra. Sreda, ne birajući objekat. Naročito gornji deo grada, srpski, sravnjen je sa zemljom. Srpska crkva u centru grada pogođena dva puta direktno iščezla je sa lica zemlje…
Obustavljen je ovamo saobraćaj na železničkoj pruzi Knin - Šibenik, ali ne radi engleskog bombardovanja, nego radi toga što smo mi sabotažom uništili i poslednje dve lokomotive koje su na ovoj liniji imali. I sa te strane nema razloga da se Knin tuče, osim samo jedno, jedini razlog, a to je što je Knin centar jedne velike srpske pokrajine.
Bombe su padale i u okolinu. Na tri kilometra od Knina prema Dinari pogođena je direktno privatna bolnica, iako je imala jasno obeležje - znakove crvenog krsta. Stradalo je mnogo bolesnika, a bolnica je uništena. Koliko se do sada zna, poginuo je jedan vojnik Nemac, a dvojica su ranjena. Civila ima oko 270 mrtvih i ranjenih.
Tuku se srpska sela i gradovi, nacionalna naša uporišta i zbegovi, mesta u kojima nema okupatora ili ih isti ne koriste za svoje ratne ciljeve, međutim ne tuku se ratni ciljevi, vojni objekti ni mesta u kojima borave desetine hiljada i divizije nemačkih vojnika i ustaša…”, stoji između ostalog u pismu Đujića.
Bombardovanje Beograda nije donelo rezltate u vojnom pogledu
Britancima nije bilo lako da pripreme javnost na bombardovanje Beograda, jedne evropske prestonice u vezi koje su već stvorili mit o pobuni 27. marta 1941. godine, kada su podržali i finansirali državni udar. Zbog tog državnog udara Nemci su bombardovali Beograd 6. aprila, što je dovelo do velikih civilnih žrtava i materijalnog razaranja. Beograd je i prestonica u kojoj su Nemci tokom rata streljali najviše civila, pa nije bilo lako opravdati savezničko gađanje bombama, i to u poslednjoj godini rata. Zato je bombardovanje Beograda bilo izvedeno naglo i neočekivano.
Draža Mihailović je 20. aprila poslao izveštaj jugoslovenskoj izbegličkoj vladi o razmerama bombardovanja Beograda:
“Savezničko bombardovanje Beograda na prvi i drugi dan pravoslavnog Uskrsa 14. i 17. aprila izazvalo je strašna razaranja u čitavim kvartovima. Mnoge bombe pale su na sam centar. Dosad žrtve nisu pobrojane, ali se njihov broj procenjuje kao vrlo visok. Kad je prvoga dana naišao prvi talas savezničkih aviona, uzbuna nije data. Ulicama je svet vrveo, jer je Uskrs bio vrlo topao. Kad je na nebu prestonice prepoznalo savezničke avione, stanovništvo je bilo obuzeto oduševljenjem i bilo je mnogo dirljivih prizora. Ceo svet je držao da se avioni vraćaju sa bombardovanja neprijatelja u Mađarskoj. Tek kada su zatreštale prve eksplozije teških savezničkih bombi, stanovništvo je potrčalo u skloništa.”
Drugi izveštaj Draža je poslao narednog dana, 21. aprila:
“Rezultat bombardovanja Beograda od Zapadnih saveznika 16. i 17. aprila takav je da je stanovništvo Beograda podnelo ogromne žrtve. Od vojnih objekata jedino su pogođeni železnička stanica sa prostorijama, tvornica vojnog pribora i kuća u kojoj je Gestapo bio smešten na Dorćolu. Bombe su bacane po svim krajevima grada, čak su pogođene bolnice i sanatorijumi. Vojna bolnica, u kojoj su se nalazili naši zarobljenici povratnici radi lečenja, bila je pogođena. Dalje, srušene su sledeće ustanove: klinika za unutrašnje bolesti, dečja klinika, državna bolnica, opštinsko porodilište, zavod za izbeglu decu i mnogobrojne privatne zgrade.
Sledeća mesta u Beogradu najteže su stradala: blizina Tehničkog fakulteta, Studentski dom i Slavija. Zatim Terazije, Nemanjina ulica, Miloša Velikog ulica, Kraljice Natalije i Sarajevska ulica. Takođe su nastradali blizina Pozorišta, Zeleni venac i Nova pijaca. Na ulicama leševi žrtava svuda su prisutni. Oni koji su preživeli ovo, razbegli su se na sve strane. Čitave ulice bile su u plamenu. Prva pomoć odmah je prestala da funkcioniše. I još uvek leševi se nalaze na ulicama.
Posledice ovog bombardovanja daleko su gore od onog 6. aprila 1941. Beograd, koji je dao 27. mart, nije zaslužio ovo.”
Potpukovnik Dragiša Rakić napisao je u izveštaju da “Uskršnje bombardovanje Beograda nije donelo nikakve rezultate u vojnom pogledu. Nijedan vojnički objekat nije pogođen. Stradalo je jedino stanovništvo.”
Jugoslovenska vlada u izbeglištvu uputila je niz protesta zapadnim zemljama. Konstantin Fotić, ambasador Jugoslavije u Vašingtonu, je američkom sekretaru za spoljne poslove rekao da je Beograd bombardovan na Vaskrs “tačno posle tri godine od nemačkog bombardovanja istog grada 1941.”
Vojni izaslanik Kraljevine Jugoslavije u Vašingtonu, pukovnik Živan Knežević, je američkom ministarstvu rata uložio protest u kom je, između ostalog, rekao: “Hiler je bombardovao Beograd u nedelju, kada je svet po hramovima i sav u varoši. Nesrećna je slučajnost da su naši veliki prijatelji i saveznici bombardovali Beograd ne samo u nedelju, nego čak i na pravoslavni Uskrs, kada je svet po hramovima i ceo Beograd u pokretu po ulicama zbog ovog najvećeg hrišćanskog praznika…”
Međutim, protesti zvaničnika Kraljevine Jugoslavije nisu urodili plodom. Zapadni saveznici nastavil su da šalju bombardere na osnovu zahteva Komunističke partije i Josipa Broza Tita, ignorišući jedinu legalnu jugoslovensku vlast.
Beograd je, pored 16. i 17. aprila, bombardovan i 21. aprila, zatim dva puta u maju, po jednom u junu i julu i četiri puta u septembru 1944. U tepih bombardovanju 18. maja stradali su isključivo civili.
Bombardovanje Leskovca
Postoje dokumenta koja otkrivaju da je Titov general Koča Popović lično planirao bombardovanje Leskovca i drugih gradova južne Srbije, zajedno sa britanskim generalom Ficrojem Maklejnom. Kada su partizani krenuli da gube od četničkih jedinica na jugu, pa ofanziva prema centralnoj Srbiji nije uspela, Koča je 24. jula 1944. poslao izveštaj u kom traži da angloamerička avijacija bombarduje srpske gradove: “Zahtevajte hitno dejstvo avijacije na Leskovac, Vranje i Prištinu, i na komunikaciju između tih mesta.” Nemci ni u jednom trenutku nisu spomenuti u izveštaju, jer su u ovim krajevima njihove snage bile simbolične, već isključivo četnici.
Popović je nastavio i u narednom periodu da šalje izveštaje protiv četnika i da traži bombardovanje Leskovca. Dana 29. avgusta je u radiotelegramu rekao: “Najhitnije potrebno ozbiljno bombardovanje Leskovca.” Dakle, ne vojnih objekata u Leskovcu, već bombardovanje samog grada, a to je značilo ubijanje civila.
Bombardovanje Leskovca je započelo oko 12 časova, 6. septembra 1944. godine, na rođendan kralja Petra II. Građani su radoznalo posmatrali nailazak aviona ne očekujući bombardovanje. Toga dana na Leskovac je bačeno 69 tona bombi, grad je sravnjen sa zemljom. Svedočanstvo jednog leskovačkog istoričara o tom danu stoji u knjizi “Krvavi Vaskrs 1944”:
“Vrisak žena, ljudi i dece parao je nebo, roditelji su tražili svoju decu, svuda ruševine i mrtva stoka, smrad od izgorelih tela, vazduh pun otrovnog mirisa i prašine, delovi tela bačeni čal na električne žice ili okolne krovove, a po dvorištima kosa, noge, ruke i prosuti mozgovi poginulih. Reka je bila puna naroda. Čuo se plač, lelek i naricanje sa svih strana. Ranjeni su se polagano kretali rečnim koritom uz pomoć nepovređenih. Deca su izbezumljeno bežala na sve strane uz neku čudnu vrisku… Na brutalan način pobijeni su nedužni stanovnici, uništena imovina. U ovom bombardovanju stradale su čitave porodice i mnoge izbeglice, koje su u ovom gradu našle utočište posle proterivanja iz drugih mesta od strane ustaša, bugarskih fašista i balista…”
Pogledajte u galeriji fotografije Leskovca posle bombardovanja 1944:
Bonus video: