Ovi Srbi su vladali Osmanskim carstvom: Jedan je ubio sultana, dvojica su zadavljena, a na najmoćnijeg je izvršen atentat
Dodajte Kurir u vaš Google izborTitula velikog vezira u Osmanskom carstvu predstavljala je drugu najmoćniju političku funkciju u državi, odmah iza sultana. Kao njegov najbliži saradnik i poverenik, veliki vezir upravljao je državnom administracijom, predsedavao Divanom, sprovodio sultanove odluke i često predvodio vojsku u najvažnijim pohodima. U mnogim periodima, naročito za vreme velikih osvajanja ili kada su na prestolu bili maloletni ili politički slabi vladari, veliki veziri bili su faktički vladari ogromnog carstva.
Tokom više od šest vekova postojanja Osmanskog carstva, ovu izuzetno značajnu dužnost obavljale su stotine državnika različitog porekla. Među njima se nalazio i značajan broj ljudi srpskog porekla, od kojih su mnogi kao dečaci odvedeni kroz sistem "danka u krvi", školovani u osmanskim ustanovama i zahvaljujući svojim sposobnostima stigli do samog vrha državne hijerarhije. Neki od njih ostavili su dubok trag u vojnoj, političkoj i diplomatskoj istoriji carstva, upravljajući njegovim poslovima u ključnim trenucima i učestvujući u donošenju odluka koje su oblikovale tok osmanske istorije. Istorija danas beleži najmanje 21 velikog vezira koji su poreklom bili Srbi.
Mahmud-paša Anđelović
Prvi veliki vezir Osmanskog carstva srpskog porekla bio je Mahmud-paša Anđelović. Rođen je 1420-ih godina na Novom Brdu na Kosovu i Metohiji, u Srpskoj despotovini. Rodom je bio iz Kruševca, a Turci su ga kao dečaka zarobili i sa još dvoje srpske dece odveli u Jedrene. Po završetku školovanja, sultan Murat II ga je doveo na dvor, gde se sprijateljio sa tadašnjim prestolonaslednikom Mehmedom, budućim sultanom poznatim kao Mehmed II Osvajač,koji ga je, posle osvajanja Carigrada, imenovao za velikog vezira.
Umro je u tamnici tvrđave Jedikule, gde su ga dželati Mehmeda II, a po njegovom nalogu, udavili. Razlog je, navodno, bila sumnja da je umešan u iznenadnu smrt princa Mustafe, omiljenog sina sultana Mehmeda II. Prema tadašnjim pričama, Mustafa je bio u ljubavnoj vezi sa Mahmudovom suprugom Selčuk, sestrom najmlađe supruge Mehmeda II, Hatidže. Navodno je Mahmud, iz osvete, otrovao princa. On je te optužbe odlučno negirao, ali je sultan, uprkos nedostatku dokaza, ipak naredio njegovo pogubljenje.
Ahmed-paša Hercegović
Kao srpski plemić iz porodice Kosača rođen je 1455. godine u Herceg Novom. Bio je treći sin Stefana Vukčića Kosače, prvog hercega od Svetog Save, vladara srpske srednjovekovne države. Nakon što je njegov otac priznao vazalstvo prema Osmanlijama, poslao ga je u Istanbul sultanu Mehmedu II Osvajaču. Tako je mladi Hercegović školovanje nastavio u školi na dvoru, gde je naučio turski jezik i osnove islama. Godine 1470. je prešao na islam i dobio novo ime - Hersekli Ahmed-paša. Služio je tri osmanska sultana - Mehmeda II Osvajača, Bajazita II i Selima I. Učestvovao je u mnogim turskim osvajačkim pohodima.
Posle smrti Mehmeda II, Hercegovića je novi sultan Bajazit II imenovao za beglerbega Anadolije. Ahmed-paša Hercegović je vodio tursku vojsku na svog starijeg brata, hercega od Svetog Save Vladislava Hercegovića, kog je porazio i nakon toga ova srpska država postaje sandžak Bosanskog pašaluka i deo Osmanskog carstva.
U martu 1497. Ahmed-paša Hercegović je prvi put imenovan za velikog vezira Osmanskog carstva, a u narednim godinama još četiri puta je obavljao tu funkciju. Bio je oženjen ćerkom sultana Selima I, sultanijom Hundi, i imali su četiri sina i četiri ćerke. Umro je 21. jula 1517. godine u Karamanmarašu, za vreme vladavine Selima I, oca Sulejmana Veličanstvenog.
Do dolaska čuvenog Sokolovića na mesto velikog vezira Osmanskog carstva 1565. godine, još trojica Srba uspela su da dođu na ovaj položaj: Hadim Ali-paša (1501-1503), Sinan-paša Borovinić (1515-1517) i Semiz Ali-paša (1561-1565).
Mehmed-paša Sokolović je rođen 1505. ili 1506. godine u selu Sokolovići, kod današnjeg Rudog u Republici Srpskoj (BiH) kao Bajica Nenadić u srpskoj pravoslavnoj porodici, i izrastao je u jednog od najmoćnijih i najuticajnijih državnika Osmanskog carstva. Otet je kao dete kroz surovi sistem "danak u krvi", a zahvaljujući izuzetnoj inteligenciji, diplomatskoj veštini i vojnom talentu, uzdigao se do samog vrha carstva - do položaja velikog vezira, koji je zadržao tokom vladavine čak trojice sultana. Njegov uticaj bio je ogroman, a ime zauvek upisano u istoriju Srbije, Balkana i Osmanskog carstva.
Bajica je u Jedrenu preveden u islam i dobija ime Mehmed. Odlukom sultana Sulejmana postavljen je za velikog vezira 1565. godine. Na tom najvišem mogućem položaju ostao je do 1579. godine, za vreme tri sultana: Sulejmana Veličanstvenog, Selima II i Murata III. Postao je toliko moćan da je za vreme Selima II gotovo samostalno upravljao državom, što su primećivale i strane diplomate.
Jildirim Fikret Urah u ulozi Mehmeda-paše Sokolovića u seriji "Sulejman Veličanstveni":
Pod direktnim uticajem Mehmeda-paše Sokolovića, 1557. izdat je berat kojim se dozvoljava obnova Pećke patrijaršije, i na patrijaršijski presto postavljen je Makarije Sokolović, njegov rođak. Bio je oženjen sultanijom Ismihan, ćerkom budućeg sultana Selima II i sultanije Nurbanu.
Ubijen je 1579. godine u atentatu, a smatra se da je ubistvo naručio sultan Murat III, pod uticajem svoje majke sultanije Safije.
Lala Mehmed-paša Sokolović
U godinama posle smrti Mehmeda-paše Sokolovića, bilo je više velikih vezira koji su poreklom bili Srbi: Lala Mustafa-paša, rođak Mehmeda-paše Sokolovića, (1580-1580), Hadim Mesih-paša (1585-1586) i Ibrahim-paša Damad (1596-1596; 1596-1597; 1599-1601).
Godine 1604, sultan Ahmed I je na mesto velikog vezira postavio još jednog rođaka Mehmeda-paše Sokolovića - Lalu Mehmeda-pašu. Mehmed je rođen u Jajcu i u ranom detinjstvu je doveden u Topkapi palatu, gde se obrazovao u dvorskoj školi Enderun, u kojoj je kasnije kao učitelj predavao prinčevima osmanske dinastije, zbog čega je dobio titulu "Lala" Obavljao je funkciju velikog vezira od 5. avgusta 1604. do svoje smrti, na završetku Dugog rata.
Adsiz Karaduman u ulozi Lale Mehmeda-paše Sokolovića u seriji "Sultanija Kosem":
Mehmed je bio je poznat pod nadimkom "Osvajač Estergona" jer je 3. oktobra 1605. godine, kao veliki vezir, uspeo da povrati tvrđavu Estergon. Doživeo je moždani udar i preminuo u Istanbulu 21. juna 1606. godine.
Derviš Mehmed-paša
Posle smrti Lala Mehmeda-paše, sultan Ahmed I je na mesto velikog vezira postavio Derviša Mehmeda-pašu, takođe poreklom pravoslavnog Srbina. Rođen je na prostoru današnje Bosne i Hercegovine, a u osmansku službu je dospeo putem sistema "danak u krvi", nakon čega je postao janičar. Napredovao je u dvorskim redovima za vreme sultana Murata III i stekao veliku naklonost princa Ahmeda, koji ga je tri godine posle dolaska na presto uzdigao na mesto velikog vezira, 21. juna 1606. godine.
Period vladavine Derviša kao velikog vezira pratile su brojne kontroverze. Britanski ambasador u Istanbulu je zabeležio da je Derviš-paša oduzimao prihode zadužbina (vakufa) i primoravao bogate Jevreje da predaju srebro i nakit uz obećanje da će im to kasnije biti plaćeno. Ambasador je u svojim memoarima navodio da je Derviš bio najsposobniji među svim velikim vezirima i namesnicima koje je video, ali je naglasio i njegovu izuzetnu okrutnost. Takođe se tvrdilo da je uzimao mito od naroda za razne dozvole i usluge.
Mehmet Kurtuluš u ulozi Derviš-paše u seriji "Sultanija Kosem":
Derviš-paša je sagradio dvor u blizini sultanove palate Topkapi. Gradnju je nadgledao jedan Jevrejin, ali paša nije platio troškove izgradnje već je primorao tog čoveka da sve sam finansira. Taj Jevrejin je potom počeo da širi glasine kako paša „iz podruma dvorca kopа tajni prolaz ka palati Topkapi s namerom da izvrši atentat na sultana“.
Kada su ove glasine stigle do Ahmeda I, mladi i neiskusni sultan je navodno bez istrage doneo odluku o njegovom pogubljenju. Dana 9. decembra 1606. godine, Derviš Mehmed-paša je pozvan u palatu pod izgovorom sastanka, gde su ga napali i zadavili dvorski stražari.
Kara Davut-paša
Među velikim vezirima srpskog porekla nalazi se i Kara Davut-paša. Tokom druge vladavine sultana Mustafe I, obavljao je dužnost velikog vezira svega 24 dana, od 20. maja 1622. do 13. juna 1622. godine.
Rođen je na prostoru današnje Bosne i Hercegovine. Kada je odveden u Carigrad, obrazovao se u dvorskoj školi, a u državnu službu je stupio kao sobar. Postepeno je napredovao u služni, pa je 1604. za vreme sultana Ahmeda I imenovan za beglerbega Rumelije, a potom za beglerbega Anadolije 1605. godine.
Mustafa Ustundag u ulozi Kara Davuta-paše u seriji "Sultanija Kosem":
Učestvovao je u gušenju pobuna u carstvu, kao i u pohodima. Godine 1618. postavljen za kapudan-pašu (velikog admirala) umesto. Bio je oženjen sestrom sultana Mustafe I, brata sultana Ahmeda I.
Nakon što je sultan Mustafa I zbačen sa prestola, na koje je potom stupio Osman II, najstariji sin sultana Ahmeda I, janičari su podigli pobunu i ponovo vratili Mustafu I na presto. Tada Kara Davut-paša postaje veliki vezir, 19. maja 1622. godine.
Prema osmanskom istoričaru Ibrahimu Pečeviju, Davut-paša je lično, zajedno sa janičarima, posadio Osmana II u seljačka kola i odveo ga u tamnicu tvrđave Jedikule. Sutradan je Osman II ubijen u prisustvu Kara Davut-paše. Zabeleženo je da je Davut odsekao uho ubijenog sultana i poslao ga u dvorac majci sultaniji Halime kao fizički dokaz ili da je zadatak izvršen.
Mandat Kara Davut-paše trajao je svega 27 dana. Pošto je sultan Mustafa I bio mentalno nesposoban za vladavinu, Davut je zajedno sa sultanovom majkom Halime pokušao da preuzme potpunu kontrolu nad državom, ali u tome nije uspeo. Smenjen je sa dužnosti 13. juna 1622. godine.
Ubistvo sultana Osmana II izazvalo je masovne pobune širom države. Narod je tražio kaznu za ubistvo sultana Osmana. Sultan Mustafa I je izdao ferman sa kratkom porukom: "Brzo pronađite ubice".
Dok su ostali saučesnici hvatani, Kara Davut-paša je pronađen 5. januara kako se krije u jednoj štali u Ejupu i odmah je zatvoren u tamnicu tvrđave Jedikule. Određeno je da bude pogubljen pored česme na kojoj je Osman II pio vodu dok su ga vodili u tamnicu. Kada su ga doveli do česme, Davut-paša je izvadio ferman sultana Mustafe I i fetve anadolijskog i rumelijskog kadijaskera, koji su nalažili ubistvo Osmana II, pokazujući ih okupljenima pokušavajući time da spasi sebe. Janičari koji su se zatekli tamo pokušali su da ga spasu i odveli ga u džamiju. Međutim, novi veliki vezir je sa 200 vojnika upao u džamiju, ponovo zarobio Davut-pašu i vratio ga u Jedikule.
Pogledajte u galeriji fotografije tvrđave Jedikule u Istanbulu:
Sutradan, 8. januara 1623. godine, Kara Davut-paša je pogubljen zajedno sa ostalim učesnicima u ubistvu sultana. Prema predanju, zadavljen je istim dželatskim užetom kojim je, po njegovom naređenju, nekoliko meseci ranije udavljen sultan Osman II. Davut je u narodu ostao poznat po nadimku Hain Davut-paša (Izdajnik Davut-paša), koji je dobio zbog ubistva sultana Osmana II.
Pored navedenih, brojni drugi Srbi zauzimali su mesta velikih vezira i paša, među kojima su Ekrem Husref-paša, Redžep-paša Topal, Salih-paša Nevesinjac, Kara Musa-paša, Sari Sulejman-paša, Mustafa-paša Daltaban, Ibrahim-paša Kabakulak, Damat Ferid-paša i drugi.
Bonus video: