KAKO RUSKA PROPAGANDA TRUJE EVROPU: Prvo izvrću činjenice i prekrajaju istoriju, a onda vas ubeđuju da vaše vlasti nepotrebno rizikuju rat sa nuklearnom silom
Dodajte Kurir u vaš Google izbor- Ruska propaganda često ne izmišlja događaje, već selektivno prikazuje činjenice, prekraja istoriju i širi strah od rata kako bi oslabila poverenje u evropske institucije.
- EEAS je tokom prethodne godine registrovao 540 slučajeva stranog informacionog mešanja, a 29 odsto pripisano je ruskim akterima.
- U članku se navode i operacije poput 'Doppelganger' i 'Portal Kombat', kao i upozorenje da su medijska pismenost i provera izvora ključne zaštite.
Najuspešnija propaganda nije nužno ona koja izmišlja događaje, već ona koja stvarne činjenice predstavlja na način koji navodi publiku na pogrešne zaključke, a polu-istina često je opasnija od čiste laži. Upravo na tom principu počiva značajan deo ruskih informacionih operacija usmerenih prema evropskoj javnosti.
Selektivno izveštavanje, izvlačenje izjava iz konteksta, manipulisanje istorijskim događajima i izazivanje straha od rata predstavljaju deo šire strategije čiji cilj nije samo stvaranje pozitivne slike o Rusiji, već i slabljenje poverenja građana u sopstvene države, institucije, medije i demokratske procese.
Prema izveštaju Evropske službe za spoljne poslove (EEAS) iz marta 2026. godine, tokom prethodne godine širom sveta registrovano je 540 slučajeva stranog informacionog manipulisanja i mešanja. Od ukupnog broja dokumentovanih slučajeva, 29 odsto pripisano je ruskim akterima. U identifikovanim operacijama korišćeno je ukupno oko 10.500 naloga na društvenim mrežama i internet stranica, uključujući i operacije drugih država.
Međutim, ruski propagandni sistem ne počiva isključivo na državnim televizijama i zvaničnim medijima. Njegovu snagu predstavlja sposobnost da poruke prilagodi različitim društvima, političkim okolnostima i medijskim navikama publike.
Ono što se ruskim građanima predstavlja kao odbrana otadžbine, evropskoj publici može biti predstavljeno kao upozorenje da njihove vlasti nepotrebno rizikuju sukob sa nuklearnom silom.
Kako se proizvodi propaganda
Jedna od najčešćih metoda informacionog manipulisanja jeste selektivno predstavljanje činjenica. Umesto objavljivanja potpuno izmišljene vesti, propagandni sadržaj može da preuzme autentičnu izjavu političara, izdvoji njen najdramatičniji deo i izostavi objašnjenja koja menjaju njeno značenje.
Na primer, rasprava evropskih zvaničnika o mogućim bezbednosnim scenarijima ili hipotetičkom raspoređivanju vojnika može se pretvoriti u lažnu vest da se Evropa priprema da pošalje svoje građane u rat protiv Rusije. U takvom predstavljanju nestaje razlika između razmatranja određene mogućnosti, donošenja političke odluke i njenog stvarnog sprovođenja.
Sličan postupak primenjuje se na ekonomske informacije. Poskupljenje energenata, problemi evropske industrije ili negativne posledice sankcija mogu biti stvarni događaji. Međutim, kada se predstave isključivo kao dokaz da Rusija uspešno uništava evropsku ekonomiju, bez prikazivanja drugih ekonomskih faktora i posledica po samu Rusiju, čitaocu se nudi unapred pripremljen zaključak.
Takva manipulacija posebno je delotvorna zato što se oslanja na stvarne probleme. Propaganda ne mora da ubedi građanina da se nešto dogodilo ako on već oseća posledice inflacije, političke nestabilnosti ili ekonomske nesigurnosti. Dovoljno je da mu ponudi jednostavno objašnjenje i jasno određenog krivca.
Pored manipulacije sadržajem, dokumentovane su i organizovane operacije stvaranja lažnih medijskih izvora.
Francuska agencija VIGINUM otkrila je operaciju poznatu kao "Doppelganger", u kojoj su korišćeni internet sajtovi koji su imitirali izgled i identitet poznatih evropskih medija, među kojima su francuski Le Monde i Le Figaro. Na tim stranicama objavljivani su sadržaji koji su izgledali kao legitimni novinarski tekstovi, ali su širili proruske poruke.
Ista agencija je tokom 2024. godine identifikovala 224 internet portala povezana sa mrežom "Portal Kombat", koja je automatizovano distribuirala proruski sadržaj publici u velikom broju evropskih država.
Dodatnu opasnost predstavlja upotreba veštačke inteligencije, koja omogućava proizvodnju lažnih fotografija, audio-snimaka i video-materijala. Takav sadržaj može stvoriti privid da je određeni političar izgovorio nešto što nikada nije rekao ili da se dogodio incident za koji ne postoje verodostojni dokazi.
Uloga domaćih medija
Važnu ulogu imaju i mediji u državama kojima je propaganda namenjena. Kada lokalni portal prenese ruski državni izvor, a drugi mediji zatim preuzmu istu vest bez samostalne provere, prvobitna poruka dobija privid višestruke potvrde.
Ovakav proces poznat je kao "pranje informacija". Sadržaj koji potiče od propagandnog izvora postepeno se pojavljuje u domaćem medijskom prostoru kao obična vest, dok čitaoci često više ne mogu da prepoznaju njegovo prvobitno poreklo.
Takva praksa dokumentovana je i na Zapadnom Balkanu. Reporteri bez granica upozorili su 2024. godine na način na koji se sadržaji RT Balkan prenose kroz regionalne medije, dok je Radio Slobodna Evropa tokom 2026. dokumentovao širenje proruskih narativa preko anonimnih naloga i portala.
Istorija kao političko oružje
Posebno mesto u ruskoj propagandi zauzima Drugi svetski rat, odnosno pobeda nad nacističkom Nemačkom 1945. godine.
Doprinos Sovjetskog Saveza porazu nacizma bio je ogroman i istorijski nesporan. Milioni sovjetskih vojnika i civila izgubili su živote, a Crvena armija imala je presudnu ulogu u slamanju nacističke vojne moći na Istočnom frontu.
Problem nastaje kada se taj istorijski doprinos koristi za legitimizaciju savremene politike Ruske Federacije.
U zvaničnom ruskom narativu često se stvara kontinuitet između Sovjetskog Saveza koji se borio protiv nacističke Nemačke i današnje Rusije koja ratuje protiv Ukrajine. Time se politički i vojni protivnici Moskve simbolično dovode u vezu sa nekadašnjim nacističkim neprijateljem.
Istovremeno se često zanemaruju istorijske činjenice koje se ne uklapaju u takvo tumačenje, uključujući sovjetsko-nemački pakt iz 1939. godine, tajne protokole o podeli interesnih sfera u istočnoj Evropi i sovjetsku dominaciju nad delom kontinenta nakon završetka rata, pre svega kroz Istočnu Nemačku i Gvozdenu zavesu.
Izostavlja se i činjenica da pobeda nad nacizmom nije bila isključivo ruska pobeda, već rezultat napora čitavog Sovjetskog Saveza, uključujući milione Ukrajinaca, kao i drugih država antihitlerovske koalicije.
Evropski parlament je u januaru 2025. godine usvojio rezoluciju u kojoj je upozorio da ruske vlasti koriste istorijski revizionizam i kult pobede u Drugom svetskom ratu kako bi opravdale agresiju na Ukrajinu i mobilisale podršku javnosti.
Stvaranje straha od novog svetskog rata
Drugi važan propagandni instrument predstavlja strah od izbijanja novog velikog rata.
Poruke o mogućem nuklearnom sukobu, vojnoj slabosti evropskih država i navodnoj neizbežnosti direktnog sukoba NATO i Rusije imaju snažan emocionalni efekat. Posebno su upečatljive tvrdnje da će evropske zemlje poslati tuđu decu da ginu u ratu koji ne mogu da dobiju.
Takve poruke imaju za cilj da izazovu najdublje emocije kod čitalaca i nametnu mu zaključak ne samo da će ih sopstvena država poslati u rat protiv nuklearne sile, već i da u takvom ratu ne može pobediti niko osim Rusije.
Opasnost od eskalacije sukoba između nuklearnih sila jeste stvarna i legitimna tema javne rasprave. Međutim, iz te činjenice ne proizlazi da je rat neizbežan, da evropske države već planiraju masovnu mobilizaciju stanovništva ili da je ishod eventualnog sukoba unapred poznat.
Francuska agencija VIGINUM dokumentovala je kampanje koje su usledile nakon izjava predsednika Emanuela Makrona u februaru 2024. godine o mogućnosti raspoređivanja zapadnih trupa u Ukrajini.
Identifikovane operacije nastojale su da Francusku predstave kao izolovanu državu odgovornu za eskalaciju sukoba i da oslabe podršku njenoj politici prema Ukrajini.
Ova strategija omogućava propagandi da se predstavi kao glas mira, iako istovremeno relativizuje ili opravdava upotrebu vojne sile od strane Rusije.
Ko je najviše ranjiv na rusku propagandu
Ruske informacione operacije ne obraćaju se jedinstvenoj publici. Njihove poruke prilagođavaju se postojećim političkim uverenjima, istorijskim iskustvima i društvenim strahovima.
Starijoj publici mogu biti posebno bliski narativi o sovjetskoj pobedi u Drugom svetskom ratu, nostalgiji, tradicionalnim vrednostima i nekadašnjoj geopolitičkoj moći Moskve. Takve poruke prenose se kroz televizijske emisije, internet portale, Fejsbuk i druge komunikacione kanale.
Mlađa publika može biti izložena drugačijem pristupu, kroz kratke video-snimke, političke mimove, anonimne naloge, Telegram kanale i sadržaje prilagođene algoritmima društvenih mreža.
Istraživanje objavljeno 2019. godine u časopisu Science Advances pokazalo je da su američki korisnici Fejsbuka stariji od 65 godina tokom izbora 2016. delili znatno više sadržaja sa sajtova koji šire lažne vesti nego najmlađi korisnici.
Nasuprot tome, meta-analiza 31 eksperimenta sa više od 11.500 učesnika, objavljena 2024. godine, pokazala je da su stariji ispitanici u proseku bolje razlikovali tačne od netačnih naslova. Isto istraživanje nije pronašlo pouzdan efekat dužine formalnog obrazovanja na ovu sposobnost, dok su razvijenije veštine analitičkog razmišljanja bile povezane sa boljim rezultatima.
Ovi nalazi ukazuju na važnu razliku: posedovanje diplome nije isto što i medijska pismenost.
Osoba može imati visoko obrazovanje, a istovremeno nekritički prihvatati informacije koje potvrđuju njena politička uverenja.
S druge strane, neko sa skromnijim formalnim obrazovanjem može razviti odlične navike provere izvora, prepoznavanja manipulacije i razdvajanja činjenica od mišljenja.
Posebno su ranjivi ljudi koji nemaju dovoljno razvijene veštine procene informacija, koji se oslanjaju na mali broj međusobno povezanih izvora ili koji sadržaj procenjuju prvenstveno prema tome da li se uklapa u njihova prethodna uverenja.
Propaganda upravo koristi takve okolnosti. Umesto da menja stavove iz temelja, često nastoji da postojeće nezadovoljstvo, nepoverenje ili strah dodatno produbi.
Šta preduzeti?
Na značaj medijske pismenosti upozorio je i nemački novinar Tomas Braj, koji je u analizi za Fondaciju "Fridrih Nauman", o kojoj je izveštavao Dojče Vele, razmatrao načine suzbijanja ruskog propagandnog uticaja.
Braj smatra da je jačanje medijske pismenosti jedan od ključnih preduslova za prepoznavanje izmišljenih i manipulativnih informacija. Međutim, ukazuje i na problem ograničenog dometa organizacija koje se bave proverom činjenica, kao što su Raskrikavanje i Istinomer, čiji nalazi često ne dopiru do šire javnosti.
Prema njegovoj oceni, takvi sadržaji uglavnom ostaju ograničeni na medije kritične prema vlastima, dok veliki deo građana nije ni upoznat sa postojanjem programa za proveru činjenica.
Braj zato poziva evropske institucije da aktivnije insistiraju na poštovanju evropskih standarda u medijskom sektoru, umesto da se zadovoljavaju deklarativnim zalaganjem za demokratske vrednosti.
Njegova analiza ukazuje na širi problem: nije dovoljno da pouzdane informacije postoje. One moraju biti dostupne i građanima koji su najviše izloženi propagandnim sadržajima, a koji možda nikada neće samostalno potražiti organizacije za proveru činjenica.
Kako se zaštititi
Dugoročna zaštita od propagande ne može se zasnivati isključivo na uklanjanju lažnih sadržaja sa interneta. Čak i kada jedna propagandna mreža prestane da radi, druga može zauzeti njeno mesto.
Osnovna veština podrazumeva razlikovanje činjenice od interpretacije.
Kada medij objavi da je određeni zvaničnik nešto izjavio, potrebno je proveriti originalnu izjavu i njen kontekst, a ne oslanjati se samo na naslov ili preneti citat.
Važno je razumeti razliku između izvora informacije i medija koji je prenosi.
Činjenica da je ista tvrdnja objavljena na deset portala ne predstavlja deset nezavisnih potvrda ukoliko svi preuzimaju sadržaj iz jednog izvora.
Korisna metoda je takozvano lateralno čitanje. Umesto detaljnog proučavanja samo jedne internet stranice, čitalac otvara druge pouzdane izvore i proverava ko stoji iza prvobitne tvrdnje, da li postoje dokazi i šta je eventualno izostavljeno.
Posebnu pažnju zaslužuju sadržaji koji pokušavaju da izazovu snažan strah, bes ili osećaj hitnosti. Emocionalna reakcija nije dokaz da je vest netačna, ali predstavlja razlog da se pre njenog deljenja zastane i provere činjenice.
Najveći uspeh propagande nije nužno u tome da građanin poveruje u jednu lažnu vest. Mnogo opasniji ishod nastaje kada čovek izgubi sposobnost ili volju da razlikuje proverene informacije od političkih poruka i zaključi da su svi izvori podjednako nepouzdani.
U takvom okruženju činjenice gube značaj, a njihovo mesto zauzimaju strah, pripadnost grupi i emotivna uverenja.
(Kurir.rs/Autor: Aleksandar Vulić)