Maru Branković 3 sultana držala kao malo vode na dlanu: Moćna Srpkinja bila glavna na dvoru, njen muž više voleo muškarce, evo zašto se vratila u Srbiju
Mara Branković bila je kćerka srpskog despota Đurđa Brankovića i unuka čuvenog Vuka Brankovića, ali je u svetskoj istoriji postala poznata kao supruga osmanskog sultana Murata II.
Nakon što je ostala udovica, Mara je bila jedina žena na osmanskom dvoru koja nije bila u krvnom srodstvu sa sultanom, a ipak je zadržala ogroman uticaj i moć, posebno kao maćeha Mehmeda II Osvajača, u čijem je životu imala gotovo majčinsku ulogu.
Različiti istorijski izvori navode različite podatke o godini rođenja Mare Branković, pa se ne može sa sigurnošću utvrditi da li je rođena između 1412. i 1418. godine, najverovatnije u Vučitrnu na Kosovu i Metohiji. Narodna pesma kaže da je u detinjstvu bolovala od teške bolesti, a da je njen otac iz zahvalnosti Bogu i starcu Joanikiju za čudesno isceljenje sagradio manastir, po izlečenoj devici nazvan Devičin ili Devič.
Politički brak kao sudbina
Mnogo pouzdaniji podaci o Marinom životu pojavljuju se nakon 1427. godine, kada je njen otac, despot Đurađ Branković, stupio na srpski presto.
Suočen sa teškom političkom situacijom, bio je primoran da balansira između Osmanskog carstva i Ugarske kako bi obezbedio opstanak države.
U tom kontekstu, ćerku Katarinu (Kantakuzinu) udao je za grofa Ulriha Celjskog, dok je za Maru ugovorio brak sa osmanskim sultanom Muratom II. Mara će tako postati druga srpska princeza koja je poslata u harem. Prva je bila njena baba-tetka, princeza Olivera Lazarević, ćerka kneza Lazara i kneginje Milice, supruga sultana Bajazita I.
Istorijski izvori beleže da je već 1433. godine postignut dogovor o mirazu, u okviru kojeg je despot sultanu ustupio deo teritorije.
Odlazak u harem i brak sa sultanom Muratom II
Iako je dogovor sklopljen ranije, Maru je despot Đurađ na dvor u Jedrene poslao tek tri godine kasnije.
Prema pojedinim istoričarima, uz teritorije je morao da isplati i miraz od čak 600.000 dukata, dok je zauzvrat dobio garantovan mir.
Zajedno sa bratom Stefanom, Mara je 4. septembra 1435. godine iz Smedereva otišla u harem. U narednim mesecima organizovano je venčanje po muslimanskim običajima, čime je postala zakonita supruga sultana Murata II, koji je, prema procenama, bio 13 do 16 godina stariji od nje.
Izvori njihov odnos opisuju kao skladan, naročito kada je reč o poštovanju Marinog mišljenja i ličnosti. Sultan ju je smatrao izuzetno obrazovanom, zbog čega je stekla ugled i određene privilegije na dvoru. Ostala je verna hrišćanskoj veri, a vremenom je postala i posrednik između svog oca i supruga.
Sultan je, prema procenama, bio 13 do 16 godina stariji od Mare. Kada su se venčali imao je 32, a Mara između 16 i 19 godina. Međutim, ona nije imala sreće u braku sa osmanskim gospodarom, pre svega zato jer je on navodno više voleo muškarce.
Beleške francuskog putopisca Bertrandona de la Brokijera o Muratu II kažu: "Posle pića nalazi on najveće zadovoljstvo u ženama i malim dečacima sodomitima, a ima on 300 i više žena i 25 ili 30 dečaka koji su stalno sa njim, češće nego njegove žene".
Stojan Novaković (1893) je zapisao kako je Murat imao "naklonost i za sodomsku zabludu, te je držao, toga radi, na 25-30 dečaka".
Pad Srbije i tragedija braće Branković
Situacija se drastično pogoršala nakon smrti ugarskog kralja Žigmunda. Murat II je od Mare tražio da nagovori oca da prekine odnose sa Ugarskom, kako bi osmanska vojska mogla neometano da krene u pohod preko Srbije.
Glumica Tuba Bujukstun igrala je Maru Branković u turskoj seriji "Uspon Otomanske imperije":
Kako despot Đurađ to nije prihvatio, 1439. godine gotovo cela Srbija pala je pod osmansku vlast. Sultan je potom odlučio da se osveti preko Marinih najbližih. 1441. godine naredio je da se njena braća Grgur i Stefan oslepe.
Mara nije uspela da ih spase, iako pojedini izvori navode da je Murat u jednom trenutku želeo da povuče naredbu, ali je glasnik zakasnio.
Udovice sultana i voljena maćeha Mehmeda II Osvajača
Pravi politički uticaj Mare Branković dolazi do punog izražaja nakon smrti Murata II. Bliskost i međusobno poštovanje između Mehmeda II i Mare doći će do izražaja od vremena Marinog povratka u Srbiju posle Muratove smrti, pa sve do njene smrti 1487. godine. U tom periodu, mnogi istoričari smatraju da je Mara bila među najuticajnijim ženama Evrope.
Kao udovica, bila je potpuni izuzetak u osmanskom svetu – slobodna, imovinski obezbeđena i politički uticajna žena, istaknuta kao pregovarač, savetodavac svog pastorka Mehmeda II, ali i kao hrišćanska dobrotvorka.
– Sudbina udovica osmanskih sultana obično je bila takva da su se ponovo udavale za paše ili sandžak-begove, ili su povučeno živele u manjim palatama, u senci. Marin slučaj je apsolutno jedinstven. Odnos Mare i Mehmeda bio je izuzetno blizak, a njen politički i diplomatski značaj za mladog sultana bio je ogroman – ističe istoričarka Ivana Veselinović u HistoryCast-u.
Mara nije imala dece sa Muratom II, ali je ostalo zabeleženo da je imala ulogu učiteljice i dadilje mladom Mehmedu II, sinu Murata II iz veze sa ropkinjom grčkog porekla.
– Mehmed ju je doživljavao kao majku i nazivao "majko Maro" – navodi se u "Karlovačkom rodoslovu".
U jednom fermanu, Mehmed potvrđuje njeno vlasništvo nad manastirom Svete Sofije u Solunu, nazivajući je "prvom među hrišćanskim plemkinjama, mojom majkom despina hatun".
– Mehmed je imao složen odnos sa ocem. Mara ga je, sasvim izvesno, uzela pod svoje i on ju je uvek nazivao "majko" – ističe istoričar Marios Filipides, čije izlaganje prati dokumentarnu dramu o Mehmedu II Osvajaču.
Profesor emeritus na Katedri za klasične studije Univerziteta u Masačusetsu (Amherst) dodatno naglašava:
– Mara Branković bila je jedna od najvažnijih ličnosti 15. veka. Mehmed II ju je izuzetno poštovao. Imala je veze svuda – sa vladarskim porodicama iz Konstantinopolja, Srbije i Zapadne Evrope. Bila je istinska poveznica između slovenskog, grčkog, osmanskog i zapadnog sveta.
Povratak u Srbiju i ponude za brak
Nakon Muratove smrti, 1451. godine, Mehmed II je dozvolio Mari da se vrati u Srbiju, darujući joj oblasti Toplice i Dubočice. Okrenula se crkvi. Bila je veliki ktitor, ali se nije zamonašila. Boravila je čak i na Svetoj Gori, gde je pomagala manastire Hilandar, Sveti Pavle i Vatoped.
Ubrzo po povratku dobila je i bračnu ponudu od vizantijskog cara Konstantina XI Paleologa. Mogla je da postane vizantijska carica, ali je odbila prosce rekavši da se zaklela da se više neće udavati. Nakon toga, usledila je ponuda za brak i od Jana Jiskra, vođe čeških plaćenika, ali je ostala verna ličnom zavetu da se više neće udavati.
Zbog sukoba sa prougarski nastrojenim bratom, despotom Lazarom, njen boravak u Srbiji nije dugo potrajao.
Utočište je ponovo pronašla kod svog pastorka, koji joj je darovao imanja u okolini Sera, na važnom putu ka Svetoj gori.
Posvetila se crkvi
Mara se u poznijim godinama u potpunosti posvetila crkvi i dobrotvornom radu.
Smatrana je velikim ktitorom i zaštitnicom Hilandara i manastira Svetog Pavla, dok su njena imanja bila utočište brojnim hrišćanima.
Poštovanje prema Mari nastavilo se i za vreme vladavine sultana Bajazita II, koji ju je u fermanima nazivao "moja majka, gospođa carica" i "ponos hrišćanskog naroda".
Mara Branković preminula je 14. septembra 1487. godine, a sahranjena je u manastiru Bogorodice Ikoifinise u Kosinici.
Bonus video: