Kada je umro, ceo Mostar je bio zavijen u crno: Zbog njega su ljudi pešačili i 50 kilometara

Aleksa Šantić nije bio samo pesnik Mostara i Hercegovine. Njegovi stihovi postali su deo zajedničkog kulturnog nasleđa čitavog Balkana, a pesme poput „Emine“, „Ostajte ovdje“, „Što te nema“, „Veče na školju“ i „Moja otadžbina“ nastavile su da žive mnogo duže od njihovog autora.

Šantić je bio jedan od najznačajnijih predstavnika novije srpske lirike, ali i kulturni radnik koji je aktivno učestvovao u književnom životu Mostara. Sa Jovanom Dučićem i Atanasijem Šolom pokrenuo je književni časopis „Zora“, koji je izlazio od 1896. do 1901. godine, a bio je povezan i sa Srpskim pevačkim društvom „Gusle“.

Pesnik različitih vera

Šantić se često pominje zajedno sa Osmanom Đikićem, mostarskim pesnikom muslimanske vere koji se nacionalno izjašnjavao kao Srbin i koji je napisao „Himnu Srba muslimana“.

Dvojicu pesnika povezivali su Mostar, književnost i nastojanje da se vera ne pretvori u nepremostivu granicu među ljudima. Đikić je stvarao rodoljubivu, ljubavnu i religijsku poeziju, a sa Šantićem je pripadao kulturnom krugu okupljenom oko književnog i društvenog života Mostara.

I u Šantićevim pesmama prepoznaje se snažna privrženost sopstvenom narodu, ali i saosećanje sa siromašnima, obespravljenima i onima koji su bili prinuđeni da napuste svoj zavičaj. Zbog toga ga nije dovoljno posmatrati isključivo kao rodoljubivog pesnika. Njegov opus obuhvata ljubavnu i pejzažnu liriku, elegične pesme, kao i stihove u kojima je kritikovao društvenu nepravdu.

Prevodio Hajnriha Hajnea

Šantićev književni rad nije bio ograničen samo na originalnu poeziju. Bavio se i prevođenjem sa nemačkog jezika, a posebno mesto u njegovom prevodilačkom opusu zauzimaju dela Hajnriha Hajnea.

Objavio je prevode pod naslovima „Lirski intermeco“, „Iz njemačke lirike“ i „Iz Hajneove lirike“. Hajneova osećajnost, muzikalnost i elegični ton imali su snažan uticaj i na Šantićev pesnički izraz.

Za dopisnog člana Srpske kraljevske akademije, prethodnice današnje Srpske akademije nauka i umetnosti, izabran je 3. februara 1914. godine. Priznanje je stiglo neposredno pred početak jednog od najtežih perioda njegovog života.

Progon tokom rata

Sa izbijanjem Prvog svetskog rata, Šantić se našao pod pritiskom austrougarskih vlasti zbog svog rodoljubivog i javnog delovanja.

Hapšen je i držan kao talac, dok je tokom 1914. godine morao da napusti Mostar i boravi u Borcima kod Konjica. Njegove pesme i kulturni angažman vlasti su posmatrale kao deo srpskog nacionalnog pokreta u Bosni i Hercegovini.

Ipak, Šantićevo rodoljublje nije se svodilo na mržnju prema drugima. Bio je vezan za srpski narod, kulturu i tradiciju, ali je istovremeno pripadao multietničkom Mostaru i u svom delu ostavio snažne poruke bliskosti, solidarnosti i zajedničkog života.

Upravo zbog toga ostao je ličnost koju su različite zajednice doživljavale kao svog pesnika. Vek nakon njegove smrti i dalje se opisuje kao rodoljub, kosmopolita i jedna od ključnih kulturnih figura Mostara i Hercegovine.

Mostar zavijen u crno

Aleksa Šantić umro je od tuberkuloze 2. februara 1924. godine u rodnom Mostaru. Imao je 55 godina.

Način na koji ga je grad ispratio ostao je zapamćen kao svedočanstvo o poštovanju koje je uživao među ljudima različitih vera i nacionalnosti.

Prema zapisima koje je Josip Lešić preneo u knjizi „Roman o pjesniku“, kuće u Mostaru bile su prekrivene crnim zastavama, zgrada Opštinskog doma bila je zavijena u crno, a čak su i ulični fenjeri bili obavijeni crnim platnom.

Iz svih krajeva Hercegovine stizale su delegacije koje su želele da se oproste od pesnika. Pojedini ljudi iz okoline Nevesinja pešačili suizmeđu 40 i 50 kilometara kako bi još jednom videli Šantića i poklonili se njegovoj seni.

Na sahrani je govorilo 15 govornika, dok se pogrebna povorka kroz Mostar kretala nekoliko sati. U njoj su se našli pripadnici različitih naroda i vera, kulturna društva, prijatelji, poštovaoci i obični ljudi kojima su njegove pesme bile bliske.

Bio je to oproštaj dostojan pesnika koji je pisao o zavičaju, ljubavi, siromaštvu i životu ljudi među kojima je odrastao.

„Sunce tuđeg neba“

Među pesmama koje su Šantića učinile besmrtnim posebno mesto zauzima „Ostajte ovdje“, napisana 1896. godine. Pesma je nastala u vremenu kada su mnogi stanovnici Hercegovine zbog siromaštva i teškog života napuštali domovinu i odlazili u tuđinu.

Šantić ih je pozivao da ne napuštaju rodni kraj, upozoravajući da materijalno blagostanje ne može uvek da nadomesti gubitak doma, porodice i osećaja pripadnosti.

^{_{„Ostajte ovdje!… Sunce tuđeg neba,
Neće vas grijat kô što ovo grije;
Grki su tamo zalogaji hljeba
Gdje svoga nema i gdje brata nije.}}

^{_{Od svoje majke ko će naći bolju?!
A majka vaša zemlja vam je ova;
Bacite pogled po kršu i polju,
Svuda su groblja vaših pradjedova.}}

^_...

^{_{Ovdje vam svako bratsku ruku steže –
U tuđem svijetu za vas pelen cvjeta;
Za ove krše sve vas, sve vas veže:
Ime i jezik, bratstvo, i krv sveta,}}

^{_{Ostajte ovdje!… Sunce tuđeg neba
Neće vas grijat kô što ovo grije –
Grki su tamo zalogaji hljeba
Gdje svoga nema i gdje brata nije…“}}

 Video: In memoriam David Albahari