Sulejman Veličanstveni sve Srbe iz Beograda odveo u Carigrad: Naš narod mu je bio jako potreban, sa sobom smo poneli i mošti Svete Petke
Malo ko zna da se usred Istanbula i danas nalaze Beogradska šuma i Beogradska kapija - mesta koja već pet vekova čuvaju sećanje na hiljade Srba koje je sultan Sulejman Veličanstveni, nakon osvajanja Beograda, prisilno preselio u tadašnji Carigrad. Njihova priča, isprepletana istorijom, sačuvanim tragovima i legendama, i danas živi u nazivima ovih delova najvećeg turskog grada.
Teška sudbina Beograđana
Srednjovekovna srpska država pala je pod osmansku vlast 1459. godine padom Smedereva. Sultan Mehmed II, osvajač Carigrada, koji je tri godine ranije pokušao da osvoji Beograd, međutim potučen je do nogu. Današnju srpsku prestonicu su Osmanlije uspele da osvoje tek 1521. godine, kada je Sulejman Veličanstveni sa vojskom od oko 100.000 ljudi opkolio sa svih strana i bombardovao. Grad će narednih 167 godina ostati neprestano u vlasti Turaka, sve do 1688. kada započinje talas naizmeničnih austrijsko-turskih osvajanja i borbi za prevlast nad Beogradom.
Beograd se predao tek kada je nestalo sredstava za borbu, posle dva meseca otpora. Srpskom stanovništvu nije dozvoljeno ni povlačenje ni zadržavanje u gradu, pa je Sulejman, nedugo po osvajanju grada, naredio da se stanovnici srpskog porekla proteraju u Carigrad pod jakom stražom. Nakon predaje grada, Mađari su pušteni, a devetog ili desetog septembra 1521. godine, Beograd su zauvek napustili njegovi srpski branioci, ponevši sa sobom neke od relikvija poput moštiju Svete Petke i carice Teofane, prve supruge vizantijskog cara Lava VI Mudrog, ruku Svete Varvare, svetiteljke iz 4. veka, kao i čudotvornu ikonu Bogorodice koju je, po predanju, naslikao jevanđelista Luka.
Sultan je, nakon što su Srbi stigli u Carigrad, zatražio od grčkog patrijarha dvanaest hiljada dukata za relikvije, kako ih ne bi bacio u more. Srbe je naselio na dve lokacije: Jedna je unutar gradskih zidina, o čemu svedoči i ime gradske kapije na Teodosijevim bedemima, koja je dobila ime Beogradska, a druga izvan zidina - šuma Beogradska gora.
Beogradska šuma
Postavlja se pitanje zašto je Sulejman Beograđane doveo u Carigrad. Prema istoričarima, verovatan razlog je održavanje zapuštenog vizantijskog sistema vodosnabdevanja, koji je grad snabdevao pijaćom vodom preko akvadukta iz nekoliko kilometara udaljene Beogradske šume, pošto je taj sistem bio sličan onom u tadašnjem Beogradu, koji je i dalje radio besprekorno. Izvori kažu da su Srbi iz Beograda dovedeni kao roblje kod Sulejmana Veličanstvenog imali brojne beneficije. Sem održavanja vodovoda, bavili su se i izgradnjom.
Srbi su naselili šumu u blizini izvan gradskih zidina, koja je dobila novo ime - Beogradska gora ili “Belgrad Ormani”. U njoj je nekada postojalo Beogradsko selo, osnovano pošto se deo doseljenih Srba nakon pada Beograda ovde naselio. U tom delu šume je bio zabranjen lov, kao i seča drveća, a ako bi se neko oglušio o zabranu platio bi glavom. Srbi su bili čuvari devet istanbulskih izvora pijaće vode u delu grada nazvanom Beligrad. Navodi se da su postojala i naselja: Jeni (Novi) Beligrad, Orta (Srednji) Beligrad i Sultan Beligrad.
U galeriji pogledajte fotografije Beogradske šume:
Prema izvorima, Srbi su u tu živeli sve do kraja 19. veka i pojave zarazne bolesti, kada su bili prisiljeni da se presele. Ondašnje turske vlasti su preselile Srbe na mesto kome su dali ime Bahčekoj, što je turska kovanica od reči “bašta” i “selo”. Smatra se da su Srbi koji su živeli u današnjoj Beogradskoj šumi bili odlični baštovani. Bahčekoj danas nije srpsko naselje. Deo je asimilova, a deo je otišao kada je izbio poslednji tursko-grčki rat.
Akvadukt
"Oni su bez sumnje radili na održavanju čistoće brane i najvećeg jezera sa pijaćom vodom poznatog kao Büyük Bent. Voda se odavde, kao i iz drugih jezera koja i danas postoje u Beogradskoj šumi, akvaduktima dovodila do starog grada. Beogradsko selo se pominje u brojnim osmanskim dokumentima, a sasvim je porušeno krajem 19. veka zbog pojave zaraze koja je pretila da se putem vode iz jezera prenese na čitav grad. Od ovog sela jedino je ostala ruina njegove crkve obrasla u šumsko rastinje koja najverovatnije potiče iz prvih decenija 19. veka", objasnio je istoričar umetnosti Vladimir Božinović za RTS.
Srpski diplomata, istoričar, književnik i profesor Stojan Novaković, koji je u dva navrata boravio u diplomatskoj službi u Carigradu tokom druge polovine 19. veka, opisao je u jednom tekstu tada još postojeće Beogradsko selo: „Odlazili smo više puta u to selo Beograd, u istog imena šumu i na zatone. Izvan sela nalazi se crkvica s grobljem, u šumi, koja se nastavlja odmah iza onoga proplanka na kome je sazidano selo. Osim istoga imena, ništa drugo danas ne opominje na poreklo i na postanje ovoga sela. Ni u crkvi i njenim knjigama, ikonama i utvarima, ni na groblju nema nikakva znaka koji bi opominjao na te prve doseljenike. Sve je propalo i utopilo se u ovamošnjoj pravoslavnoj narodosti - grčkoj“, zabeležio je Novaković.
Beogradska kapija
Danas se celo naselje oko kapije gde su Srbi naseljeni unutar gradskih zidina Carigrada zove Beogradska kapija (Belgradkapi), koje se nalazi sa obe strane na bedemima Istanbula u evropskom delu grada. Tu su dobili dozvolu da tu sagrade svoju crkvu u kojoj će su smestili neke od relikvija koje su poneli iz Beograda.
Pogledajte u galeriji fotografije Beogradske kapije u Istanbulu:
Na mestu gde su Srbi raseljeni iz Beograda podigli svoju crkvu, u današnjem Istanbulu na adresi Hacı Hamza Mektebi Sokak 61, Yedikule, sada se nalazi mala grčka crkva koja nosi naziv po beogradskoj Bogorodici, Panagia tou Veligradiou, ili Theotokos Belgradkapı.
Ova crkva, opasana debelim zidovima, podignuta je oko 1837. godine, o čemu svedoči natpis na kamenoj ploči koja je uzidana u njenu južnu fasadu. Na dnu ploče stoji ćirilični natpis koji glasi: 'Krst u kamenu isklesao je majstor Siljan iz sela Vrben februara 1837. godine'.
Prema drugoj teoriji, Beogradsku kapiju je izgradio despot Đurađ Branković pre nego što je Carigrad pao u turske ruke 1453. godine. U arheološkom muzeju u blizini Aje Sofije postoji kamena tabla sa grčkim natpisom: "Obnovi se ova kula i ovo platno od Đurađa Despota Srbije 6956. godine" (1448. godine posle Hrista). Prema tome, kapija je dobila ime Beogradska 73 godine pre osvajanja Beograda i dovođenja Srba u Carigrad.
Srpska crkva
Stojan Novaković je, pored Beogradske šume istraživao i srpsku crkvu pored Beogradske kapije. Zapisao je su mu grčki sveštenici rekli da su „od svih svetinja što su ih doneli ovamo Beograđani od 1521. godine, sveštenici sada pokazuju na templu samo četiri prestone ikone, za koje postoji predanje da su donete iz Beograda. Lako se, na prvi pogled, videlo da su ikone starinske; drvo na dnu već izgleda istrošeno od starine. Na prestonoj ikoni do levih vrata ima ozgo srpsko-slovenski natpis 'Sveti Nikola'... Po dnu slike je tekao zlatan zapis u jednoj vrsti, u kome smo mogli raspoznati pojedina na slova, ali nikakva se reč ne mogaše sastaviti. Ikona je, radi ponavljanja, suviše premazivana lakom, te se stoga slova ne mogahu raspoznati. Na ikoni je sveti Nikola, a oko njega su kao okvir različite slike. Ispod poslednje s desna čita se kao završetak natpisa ZMZ, tj. 7047 (1539). Ako smo mi tačno pročitali zapisani broj, onda je ikona zaista stara i zaista srpska. Može biti da je tada crkva zidana, pa da je na gotovoj iz Beograda donetoj ikoni onaj zapis po dnu ikone dodan“.
Želeći da sazna da li je neka od ikona koje je Novaković video u Beogradskoj crkvi od onih koju su Srbi 1521. godine poneli iz Beograda, a naročito da li je jedna od njih i ona kultna beogradska ikona Bogorodice, u Istanbul se 1953. godine zaputio čuveni srpski arhitekta i akademik Aleksandar Deroko.
"Ikona je bila smeštena u crkvi Bogorodice, koja i danas postoji (mada novija - prezidana) i zove se Teotokos Beligradiu - Beogradska Bogorodica“, pisao je Deroko. "Stojan Novaković je video tu ikonu (i ostale uz nju). Danas se na ikonostasu nalaze tri velike ikone. Dve 'prestone' i još ikona Svetog Nikole. Jedino ova poslednja ima srpski natpis 'Sv. Nikola', a dole je od drugog reda ostala samo polovina, i to sasvim teško čitljiva. Na kraju je godina 'ZMZ', što znači 1539. I stil ikona slagao bi se sa ovim vremenom. On je na sve tri ikone isti, a ova ikona Bogorodice svakako da nije ona koju Danilo pominje da je bila u Beogradu u početku 14. veka. Ipak, sve ovo je značajno i trebalo bi bolje proučiti i rasvetliti", zapisao je Deroko.
Dve godine posle Derokove posete Istanbulu, tokom Kiparske krize, 6. i 7. septembra 1955. godine desio se tzv. Istanbulski pogrom, kada su Istanbulu demolirane grčke radnje, škole, kuće i drugi objekti, pored ostalog i 73 grčke crkve. Među njima je bila i Beogradska crkva. U podmetnutom požaru crkva je spaljena, a ikonostas sa starim ikonama, koje su opisali Novaković i Deroko, je izgoreo.
Osim ostataka pravoslavnih crkava, danas nema drugih fizičkih tragova Beograđana koji su živeli u Istanbulu. Akvadukt koji su Srbi iz Beogradske šume održavalli i dan danas postoji, kao i Beogradska kapija. Time možemo da se ponosimo, jer s razlogom nose ime nešeg grada, u znak sećanja na Srbe koji su nekada ovde živeli.
Bonus video: Pratite finale serije "Sulejman Veličanstveni" na Kurir televiziji