Kastrirali dečake i pretvarali ih u robove: Surova sudbina evnuha u Osmanskom carstvu otkriva mračnu stranu harema, evo zašto su ih sakatili

Jedan od najpoznatijih likova serije "Sulejman Veličanstveni" bio jeZumbul-aga - glavni evnuh harema. Njegova uloga samo je jedan od popularnih prikaza evnuha koji su bili neizostavan deo života u osmanskoj palati Topkapi i njenom haremu. Evnusi su i u seriji "Sultanija Kosem" često prikazani kao diskretni, ali izuzetno uticajni čuvari harema, koji su imali veoma bitnu ulogu u palati. Iza njihove tihe prisutnosti krile su se važne dužnosti, od nadzora harema do učestvovanja u složenoj mreži dvorskih odnosa i intriga.

Ko su evnusi?

Evnusi su u Osmanskom carstvu bili kastrirani muškarci koji su služili na dvoru, dečaci iz hrišćanskih i drugih nemuslimanskih porodica pretvoreni u robove. Njihova glavna uloga nije bila politička, već čuvanje i upravljanje haremom, jer je harem bio prostor u kojem su živele sultanove supruge, konkubine, majka i ostali ženski članovi porodice, i bio je strogo odvojen od spoljnog sveta i muškaraca.

Iza njihove važne uloge u dvorskom sistemu stajala je surova životna sudbina, jer su evnusi često bili nasilno odvedeni iz svojih porodica i lišeni mogućnosti da vode normalan život. Smatralo se da su oni manji od muškaraca zbog sakaćenja njihovih genitalija, pa žene iz harema nisu mogle da budu iskušane i stoga se verovalo da će ostati odane sultanu i da ne predstavljaju pretnju svetosti harema.

Evnusi nisu bili samo čuvari. Mnogi su prolazili kroz posebnu obuku koja je podrazumevala učenje turskog jezika, dvorskog protokola, administracije i pravila ponašanja. Oni koji su pokazivali sposobnost mogli su da napreduju do veoma visokih položaja.

Engin Gunajdin u ulozi Đul-age u seriji "Sulejman Veličanstveni":

Iako su formalno bili robovi, najviši evnusi dobijali su ogromne plate, poklone i zemlju. Mnogi su podizali džamije, škole, česme i dobrotvorne ustanove širom carstva, a neka od tih zdanja postoje i danas.

Većina ljudi evnuhe povezuje isključivo sa haremom, ali mnogi su služili u državnoj administraciji, riznici, bibliotekama ili kao lični pratioci prinčeva i visokih državnika.

Crni i beli evnusi

Crni evnusi (robovi iz subsaharske Afrike) - dovođeni su kroz trgovinu robljem preko Sahare, Crvenog mora ili Indijskog okeana. Imali su najviši status i upravljali unutrašnjim delom harema. Njihov vođa bio je glavni crni evnuh - Agа haremskih devojaka (Kızlar Ağa), jedna od najuticajnijih figura u palati. 

Glavni crni evnuh (Kızlar Ağa) bio je jedan od najbližih saradnika majke sultanije majke (valide sultan). Kako je upravo on kontrolisao komunikaciju između harema i ostatka palate, često je imao veliki uticaj na donošenje važnih odluka, a dešavalo se da bude moćniji i od mnogih vezira.

Crni evnusi prikazani u palati Topkapi:

Beli evnusi (robovi sa Balkana ili Kavkaza) - kupljeni su na pijacama robova ili kao dečaci oteti iz hrišćanskih porodica na Balkanu koje nisu mogle da plate porez ili kroz "danak u krvi." Služili su u drugim delovima dvora i imali manji uticaj u poređenju sa crnim evnusima, a od 1582. godine im je zabranjen ulazak u harem.

Iako su formalno bili sluge, evnusi su u praksi imali veliku moć i uticaj, jer su kontrolisali pristup sultanu i haremu, prenosili poruke između žena u haremu i državnih zvaničnika, učestvovali u dvorskim intrigama i političkim igrama, često bili poverenici sultanove majke i najuticajnijih žena u haremu.

Evnusi su imali sopstvene odaje u blizini ulaza u harem. Njihov položaj omogućavao im je da kontrolišu ko ulazi i izlazi iz ženskog dela palate, pa su bili ključni za bezbednost i privatnost sultanove porodice.

Najviši evnusi često nisu ostajali u palati do kraja života. Posle službe mogli su da budu postavljeni na upravne položaje ili da upravljaju velikim vakufima, a mnogi su ostatak života provodili kao ugledni i bogati ljudi.

Hakan Šahin u ulozi Hadži-age u seriji "Sultanija Kosem":

Postojali su hiljadama godina

Evnusi su postojali u mnogim društvima u prošlosti, radi vršenja neke specifične dužnosti u društvu. Najraniji zapisi o namernoj kastraciji radi stvaranja evnuha datiraju iz sumerskih vremena, iz 21. veka p. n. e. Tokom vekova, evnusi su, pored čuvara harema, u društvima kastrirani da bi bili operski pevači, religiozni stručnjaci, državni službenici, vojni komandanti... 

Smatralo se da su evnusi bili od poverenja jer su bili manje zainteresovani da stvore svoju porodicu, pa su bez porodice bili manje ranjivi i odaniji gospodaru ili dužnosti kojom su se bavili. U Italiji su se, na primer, vekovima kastrirali dečaci kako bi očuvali glasove soprana kad odrastu, dok to papa Lav XIII nije zabranio 1878. godine.

Popularna kultura

U serijama "Sulejman Veličanstveni" i "Sultanija Kosem", evnusi su sastavni deo dvorske hijerarhije i važan deo prikaza života u haremu. Međutim, zanimljivo je to da crni evnusi, koji su u palati imali mnogo značajniju ulogu od belih, nisu prikazani u serijama.

Nadir Saribadžak u ulozi Bulbul-age u seriji "Sultanija Kosem":

Najpoznatiji evnuh serije "Sulejman Veličanstveni" bio je Zumbul-aga, kojeg je glumio tursko-irački glumac Selim Bajraktar. Pred Zumbula tu su bili i Đul-aga, Kiraz-aga, Lokman-aga, Merdžan-aga i drugi. Najpoznatiji evnusi u seriji "Sultanija Kosem" su Hadži-aga, kojeg je glumio turski glumac Hakan Šahin, i Nadir Saribadžak kao Bulbul-aga.

Bonus video: