Ovaj ustaški komandant je deda našeg poznatog pevača: Palio srpska sela na Božić i streljao gimnazijalce, njegova smrt ostala misterija

Rafael Boban bio je među najuticajnijim i najpoznatijim ličnostima ustaškog režima u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj. Iako se ubrajao među osnivače zloglasne Crne legije, najveći ugled i reputaciju stekao je kroz političko i vojno delovanje na području severozapadne Hrvatske, za šta je nagrađen titulom viteza. Odlikovanja, počasti i javna afirmacija, koje su mu dodeljivale institucije NDH, doveli su do izgradnje mitske figure ovog ustaškog zločinca, što se ogleda i u činjenici da je jedna jedinica HOS-a tokom 1990-ih nosila njegovo ime.

Kao član ustaša, hrvatske fašističke i terorističke organizacije koju je osnovao Ante Pavelić 1929. godine u Italiji, Boban je učestvovao u tzv. Velebitskom ustanku, oružanoj ustaškoj akciji protiv Jugoslovenske žandarmerije, kada su u noći između 6. i 7. septembra 1932. godine ustaše napale policijsku stanicu u selu Brušane blizu Gospića. Vođa ove terorističke akcije bio je Andrija Artuković, budući ministar policije u NDH.

Posle neuspešnog napada, Rafael Boban je pobegao u Zadar, koji je tada pripadao Italiji, gde je zatražio italijansko državljanstvo i zaštitu. U maju 1934. godine ustaški vođa Ante Pavelić unapredio je Bobana u čin vodnika i time je postao član Pavelićevog unutrašnjeg kruga.

Početkom decembra 1937. godine, italijanske vlasti su ga uhapsile zajedno sa drugim ustašama pod sumnjom da su planirali atentat na predsednika Vlade Kraljevine Jugoslavije Milana Stojadinovića. Međutim, svi su ubrzo pušteni.

Drugi svetski rat

Nemačka je bez objave rata napala Jugoslaviju 6. aprila 1941. godine, čime je počeo Aprilski rat koji je završen potpisivanjem kapitulacije 17. aprila. Zemlja je rasparčana između sila Osovine, a već 10. aprila stvorena je Nezavisna Država Hrvatska.

Rafael Boban je odmah posle osnivanja NDH došao u zemlju zajedno sa Pavelićem, gde se pridružio Ustaškoj vojnici - partijskoj vojsci ustaškog pokreta. Ubrzo prelazi u Bosnu i Hercegovinu, koja je postala deo NDH.

Ante Pavelić je za svog poverenika za Bosnu i Hercegovinu imenovao Jura Francetića, koji je u leto 1941. u Sarajevu formirao Crnu legiju, ozloglašenu ustašku jedinicu koja je dobila ime po crnim uniformama, a čiji su pripadnici nazivani „crncima”. Francetić je za svog zamenika postavio Rafaela Bobana. Iako je formalno komandovao Francetić, na terenu je presudnu ulogu imao Boban, koji je često preuzimao operativno vođenje i direktno učestvovao u planiranju i nadgledanju zločina, a čije ime je vezano za pokolje Srba u Duvnu, Livnu i na drugim mestima 1941. godine,

Jedinice Crne legije odgovorne su za brojne pokolje nad pravoslavnim srpskim stanovištvom. U Gornjem Vukovskom, u zaseoku Bućevača, 6. novembra 1942. ubijen je 121 civil, što je bio najmasovniji pojedinačni zločin Crne legije na području jugozapadne Bosne. Ovaj pokolj izvršili su pripadnici 5. združnog stajaćeg zdruga pod komandom Rafaela Bobana. Najmonstrozniji zločin bio je onaj na Mladence 22. marta 1942. godine kada je u selima Stari Brod i Miloševići mučki ubijeno 6.150 nenaoružanih Srba, koji su bežali od ustaša pokušavajući da pređu reku Drinu i potraže spas u Srbiji.

Čak 320 devojaka je sa stene skočilo u Drinu ne želeći da padnu u ruke ustašama. Svojom voljom otišle su u smrt. Hiljade njih masakrirano je na samoj obali. Nemci i Nedićeva vojska, koji su bili stacionirani na desnoj obali Drine, prekinuli su ovaj stravični pokolj i dozvolili ljudima da pređu u Srbiju, pa je nekoliko hiljada ljudi izbavljeno.

Posle brojnih zločina, Francetić je postao poznat po monstruoznosti. Preminuo je 27. decembra 1942. u 31. godini kada se avion kojim je leteo za Gospić pokvario iznad Slunja, pa je morao da sleti nedaleko od sela Močila. Francetić je okupljenim srpskim seljacima naredio da nađu neki prevoz za njega i pilota, međutim seljaci su ga prepoznali.

Jedan od seljaka udario ga je tupim delom sekire u glavu i tom prilikom Francetiću je pukla lobanja. Zatim su ga izboli vilama i roguljama. Teško ranjen Francetić prebačen je u partizansku bolnicu u Slunju gde su hirurzi pokušali da mu spasu život da bi ga zamenili za 100 jasenovačkih logoraša, ali nisu u tome uspeli.

Komandant Crne legije

Smrću Francetića, komandant Crne legije postao je njegov dotadašnji zamenik Rafael Boban, koji je bio poznat po fanatičnoj odanosti poglavniku Anti Paveliću i brutalnosti u akcijama. Kroz celu 1943. godinu njegova jedinica doživljava teške gubitke u borbama sa sve jačim partizanskim snagama. Takvu katastrofalnu situaciju koja je zadesila Bobanovu Crnu legiju potvrđuje i nemački obaveštajni agent „Bijeli Franjo“, koji 7. juna 1944. godine izveštava kako su, usred velikih gubitaka i slabog vodstva, borci počeli masovno da beže iz formacija, te da su oni koji su ostali u jedinicama bili potpuno demoralisani, a održavali su se tako što su pljačkali okolna sela.

Zbog velikih gubitaka, krajem 1943. godine Bobana s ostacima Crne legije povlače iz Hercegovine u Zagreb. Ustaša Ivo Rojnica je o prebacivanju Bobana i Crne legije rekao kako se Boban „prebacuje s ostacima Crne legije u Podravinu, da u nepoznatim krajevima popuni izgubljeno ljudstvo, jer na području Bosne, gdje je Boban djelovao, nitko živ nije htio u sastav odreda pod njegovim zapovjedništvom.“

Partizani su u novembru 1943. godine preuzeli grad Koprivnicu, koji su Bobanove ustaše uspele da povrate u februaru 1944, kada je Rafael iz odmazde streljao deset civila, a u junu još četvoricu. Odmah po osvajanju Koprivnice 9. februara, započela je represija. Dan ranije, ustaše su u Velikom Botincu, selu u okolini Koprivnice, streljale i zaklale 20 ljudi, od kojih je najmlađa žrtva imala šest, a najstarija 76 godina. Na sam dan ulaska snaga NDH u Koprivnicu, u selima Veliki Poganac i Koprivnička Rijeka, Bobanove snage streljale su i zaklale 31 osobu.

Boban se dovodi i u direktnu vezu sa zločinom nad stanovnicima Ludbreškog Ivanca, koji je na pravoslavni Božić 1944. godine selo zapaljeno, tokom čega su ubijena dva civila starije životne dobi. Svedok Panto Vuković potvrdio je da je ustašama koje su počinile zločin zapovedao Rafael Boban.

Ujedinjenjem Ustaške vojnice i domobranstva Boban je u novembru 1944. unapređen i postaje zapovednik Pete hrvatske divizije. U aprilu 1945. godine dobio je čin pukovnika u Ustaškoj vojnici.

Bobana odlikovao Ante Pavelić

List „Hrvatski narod“, glasilo ustaškog pokreta, objavio je da je u Zagrebu 14. septembra 1944. godine poglavnik Ante Pavelić dodelio odlikovanje Gvozdenog trolista II stepena Rafaelu Bobanu, koje mu daje i pravo na zvanje viteza u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj. Odlikovanje je dodeljeno zbog „priznanja osobne hrabrosti i vrlo pobudnog vodstva prigodom poduhvata protiv odmetnika u razdoblju od veljače do srpnja 1944. u području Koprivnice - Kalnik - Ivanšćice i na Bilo - Gori, uspjevši neprijatelju zadati teške gubitke te uspostaviti sigurnost i smirenje u tom kraju“, poručio je Ante Pavelić.

Stanovništvo Koprivnice je posle osvajanja bilo izloženo teškoj represiji od strane snaga Crne legije Rafaela Bobana. Ljudi su mučeni, uhapšeno je mnogo gimnazijalaca koji su na bilo koji način dovedeni u vezu sa partizanima. Posle višemesečne torture u zatvoru, deo gimnazijalaca poslat je u ustaške logore smrti Jasenovac i Lepoglava, a nemali broj njih u Podravini i Prigorju bio je streljan po nalogu Rafaela Bobana.

Desetine ljudi streljano je u znak odmazde. Hrvatski državni arhiv poseduje tri oglasa koja je potpisao sam Rafael Boban, a u kojima se javnost obaveštava da su streljani ljudi za koje je navodno dokazano da su bili u partizanskim redovima ili kao njihovi saradnici.

Vladar Koprivnice

Sredinom oktobra 1944. parizani su nastojali da ponovo zauzmu Koprivnicu, iz koje je Boban vladao Podravinom i Prigorjem. Pokrenuli su veliku ofanzivu, a bitka koja se dogodila bila je jedna od najkrvavijih i manje poznatih za vreme Drugog svetskog rata. Boban je odlučio da brani grad po svaku cenu, a to je značilo i hapšenje i zatočenje najmanje 80 stanovnika Koprivnice i okolnih mesta. U slučaju da partizansko zauzimanje Koprivnice postane neminovno, civili bi bili likvidirani.

Borbe su trajale od 13. do 16. oktobra kada su partizanske snage, usled velikih gubitaka i malih napredaka, odustale od napada te se povukle na početne položaje. Obrana Koprivnice pretvorila je Rafaela Bobana u vojnu legendu Nezavisne Države Hrvatske.

Tokom ove druge bitke za Koprivnicu dogodili su se stravični zločini, o čemu je pisao hrvatski veterinar i istoričar Leander Brozović u svojim beleškama, koje je sastavljao na licu mesta po završetku borbi: „Kojekuda po gradu bio je veći broj obješenih. Sad ih skidaju sa vješala i zakapaju iza gradskog dvorišta. Jedan ustaša odrezao je glavu poginulog partizana i donio je Bobanu. Taj ga je najurio jer je bilo nezgodno radi građana.“ Poznato je da je Boban vršio likvidacije i svojih podređenih ustaša, koji su se povlačili pred partizanima. 

Rafael Boban je 22. decembra 1944. godine dobio čin generala i preuzeo zapovedništvo nad Petom hrvatskom divizijom, a postao je i zapovednik oružanih snaga u Bjelovaru. Približavanjem kraja rata, represija u NDH je postajala sve jača i surovija. Nakon što je škola u Koprivnici, koja je služila kao skladište municije, eksplodirala 18. februara 1945. godine, pa je tom prilikom poginuo jedan ustaški oficir, pet podoficira i 55 vojnika, Boban je naredio vešanje 22 ljudi iz Jagnjedovca i Koprivnice u centru Koprivnice. Bio je to prizor masovnog vešanja koji grad nikada pre ni posle nije video.

Kraj rata

Kako se rat približavao kraju, vojska NDH počela je da se povlači prema zapadu. Jedinice pod zapovedništvom Rafaela Bobana su tokom bežanja pljačkale stoku, prevozna sredstva i likvidirale civile i zarobljene partizane. Pre napuštanja Bjelovara, Bobanove ustaše izvršile su početkom maja pokolj nad oko 65 partizana, koji su prethodnih meseci bili zarobljeni tokom borbi na Bilogori. Ubijani su u grupama, udarcima tupih predmeta, ubodima noževa i na kraju vatrenim oružjem. Zaključak komisije za utvrđivanje ratnih zločina pred sam kraj rata glasi: „Ustanovljeno je da su ljudi Rafaela Bobana, svaki put kad su morali napustiti koji položaj, u zadnjem času počinili razna umorstva… Iz toga se vidi da ova ubistva nisu bile slučajne pojave, nego da je to bilo učinjeno po nalogu, jer se je radilo sistematski.“

Rafael Boban je uspeo da pobegne u Austriju, a zna se da je stigao do Blajburga, zajedno sa Pavelićem i Vjekoslavom Maksom Luburićem. Postoji nekoliko teorija njegovoj sudbini. Prema jednoj, ubijen je u Podravini 1945. godine, dok druga kaže da je poginuo u borbi sa križarima, ustašama koje su nastavile borbu posle sloma NDH, u Hercegovini 1947. godine. Prema trećoj teoriji, Rafael je emigrirao u Sjedinjene Američke Države preko Argentine, gde je primljen u američku vojsku i borio se protiv komunista u Korejskom ratu. U ratu je navodno izgubio ruku, pa je penzionisan i vraćen u SAD, nakon čega se preselio u Austriju i tamo umro.

Sigurno je da Rafael Boban nije poginuo 1945, niti 1947. godine, s obzirom na to da ga je Ante Pavelić 1951. imenovao za ministra odbrane u egzilu. 

Deda našeg poznatog pevača

Ekipa Kurira pre tri godine boravila je u delu Bosne i Hercegovine, odakle potiče nekoliko javnih ličnosti, uglavnom muzičara, kako bismo uradili reportaže o njima. Tada smo slučajno saznali da je jedan od najpoznatijih pevača unuk Rafaela Bobana! Reč je o izvođaču folk muzike koji ima brojne hitove, uspešnu karijeru dugu preko 30 godina, a poznat je i po tome da je imao misteriozan brak u kojem je dobio dvoje dece, kao i da godinama izbegava pojavljivanje u medijima.

Komšije su tada izjavile: „Neće ovde niko hteti da priča o njemu, ne vole ga ljudi jer mu je deda bio ustaša zloglasni. Rafael Boban je otac njegove majke. Ne da ne vole njega samo, nego celu porodicu. Oni žive gore na brdu, ni sa kim od komšija i ljudi u selu nemaju kontakt, svi ih izbegavaju“.

Pokušaji rehabilitacije ustaških krvnika

Devedesetih godina u Hrvatskoj i Hercegovini razvijen je kult Jura Francetića i Rafaela Bobana. Razbijanjem Jugoslavije 1991. godine obnovljena je paravojna jedinica Crna legija koja se borila protiv JNA i Srba tokom rata u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. Tokom rata u Bosni i Hercegovini je jedna brigada tzv. Hrvatskog vijeća odbrane nosila ime „Vitez Ranko Boban“, ali i druge jedinice hrvatskih snaga.

U Splitu je 2014. godine gradonačelnik otkrio spomenik Rafaelu Bobanu, a na neoustaškim skupovima radikalnih desničara se često se mogu čuti stihovi iz ustaške pesme „Evo zore, evo dana" koji glase: „Evo zore, evo dana, evo Jure i Bobana“, a kojima se slave Jure Francetić i njegov naslednik Rafael Boban, kao i ustaški pozdrav „Za dom spremni”.

U Mostaru su od 1995. godine pa sve do 2022. postojale ulice Mileta Budaka, jednog od osnivača ustaškog pokreta i glavnih ustaških ideologa, kao i Jura Francetića i Rafaela Bobana i drugih ustaša. Gradsko veće 2022. godine donelo je odluku da se ulice nazvane po ustašama preimenuju. Katolička crkva u hercegovačkom selu Bobani u svojoj unutrašnjosti imala je njegovu sliku, a nije poznato da li je do danas uklonjena.

U Kupresu, jedna ulica se i danas zove Ulica Jure i Bobana. Ulica je udaljena samo nekoliko stotina metara od kupreških sela Odžak i Begovo Selo u kojima su ustaše Crne legije 1942. godine pobile sve srpske stanovnike koje su zatekli. U Grudama, nedaleko od Bobanovog rodnog mesta, jedna ulica od 2004. nosi naziv Ulica viteza Ranka Bobana. 

Zabranjeno preuzimanje dela ili čitavog teksta i/ili foto/videa, bez navođenja i linkovanja izvora i autora, a u skladu sa odredbama WMG uslova korišćenja i Zakonom o javnom informisanju i medijima.

Bonus video: „Na jednom stratištu u NDH stradalo 38.000 Srba, a nije ni obeleženo“