Hajka na srpsku naučnicu jer je rekla da su srpski manastiri u Severnoj Makedoniji - srpski! Pojedini makedonski mediji kipte od besa zbog istine
Pojedini mediji i deo stručne javnosti u Severnoj Makedonijipokrenuli su sramnu hajku protiv srpske istoričarke umetnosti dr Jasmine S. Ćirić tvrdeći da je "bez trunke stida usred Skoplja" održala predavanje na kojem je, kako su naveli, srednjovekovne crkve i manastire u toj zemlji proglasila - srpskim!
Reč je, međutim, o svetinjama koje su mahom nastajale kao zadužbine srpskih srednjovekovnih vladara iz loze Nemanjića i srpskih vlastelina, o čemu svedoče istorijski izvori, ktitorski natpisi i višedecenijska naučna istraživanja.
Povod za napade bilo je predavanje koje je dr Ćirić održala 13. juna u Srpskom kulturno-informativnom centru "Spona" u Skoplju, pod nazivom "Fasade srpskih crkava XIV veka u Povardarju i njihovo mesto u poznovizantijskoj arhitekturi".
Kako je saopštila "Spona", predavanje je bilo posvećeno monumentalnim spomenicima srpske arhitekture 14. veka podignutim na prostoru Povardarja, u nekadašnjim južnim oblastima srednjovekovne srpske države, danas teritoriji Severne Makedonije.
U fokusu istraživanja bili su hramovi Svetog Nikite kod Čučera, Svetog Đorđa u Starom Nagoričinu, Svetog Nikole u Ljubotenu, Lesnovo, Mateič, Markov manastir i drugi srednjovekovni spomenici.
Prema navodima organizatora, teme predavanja bile su arhitektura, fasadna dekoracija i mesto ovih zadužbina u okviru poznovizantijske umetnosti, a ne politička interpretacija istorije.
Međutim, makedonski portal Vestimak predstavio je događaj kao "neviđeni skandal i direktan napad na makedonsko kulturno-istorijsko nasleđe":
- Srpska istoričarka Jasmina S. Ćirić je bez trunke stida održala usred Skoplja predavanje na kojem je najlepše i najznačajnije srednjovekovne makedonske crkve i manastire proglasila - srpskim! Prema najavi i sadržaju predavanja, makedonska teritorija otvoreno je označena kao "nekadašnja južna oblast srednjovekovne srpske države"... Ono što izaziva najveći revolt jeste spisak makedonskih duhovnih svetilišta koje istoričarka hladnokrvno prisvaja. Dok nam otvoreno prekrajaju istoriju i prisvajaju naše kulturno nasleđe bukvalno u centru Skoplja, nadležne institucije ćute! - navodi se, između ostalog, u tekstu i poziva Ministarstvo kulture da reaguje.
Dr Jasmina S. Ćirić, docent na Univerzitetu u Kragujevcu, za Kurir je kratko poručila da iza svega vidi senzacionalizam.
- Reč je senzacionalizmu koji pojedini mediji u Severnoj Makedoniji nastoje da nametnu i nemam nameru da dalje učestvujem u takvim polemikama. Ono što smatram zaista važnim jeste da se razgovara o stanju i očuvanju ovih spomenika, jer je upravo to pitanje od suštinskog značaja.
Ona je u zvaničnom saopštenju objavljenom na sajtu "Spone" naglasila da njeno predavanje nije predstavljalo iznošenje novih ili politički motivisanih teza, već nastavak višedecenijske naučne tradicije.
- Nazivati nacionalizmom činjenicu da se, u skladu sa istorijskim izvorima prvog reda, ktitorskim natpisima, poveljama i višedecenijskom naučnom tradicijom, govori o fasadama srpskih crkava XIV veka ne predstavlja naučni argument. To je odustajanje od naučne metodologije. Konstatovanje istorijskog porekla i ktitorskog konteksta pojedinih hramova ne umanjuje njihov značaj za savremenu Severnu Makedoniju, niti dovodi u pitanje pravo njenih građana i stručnjaka da to nasleđe pre svega čuvaju, baštine i doživljavaju kao deo sopstvenog kulturnog prostora - poručila je dr Ćirić.
Istoričar Mile Bjelajac kaže za Kurir da je, kad se formiraju novi identiteti i kad se u istoriji traži legitimitet za njih, "svaka interpretacija moguća".
- Nemam ništa protiv novih identiteta, ali ovo deluje frapantno. Balkanom su se u naučnom smislu bavili stručnjaci i iz vodećih evropskih centara, kako pre balkanskih ratova, tako i između dva svetska rata i kasnije. Ta istraživanja, i arheološka i antropološka, uvek su jasno utvrđivala i datirala te manastire - bilo da su izvorno vizantijskog porekla, bilo da su srpski, u smislu da su im ktitori bili Srbi - objašnjava Bjelajac.
On naglašava da je nesporno da sve što je zidano za vreme Nemanjića srpska baština.
- Sve što je na tom prostoru građeno u 13. i 14. veku predstavlja srpsko nasleđe, jer su ktitori bili srpski vladari i srpska vlastela. Ono što je građeno pre toga je vizantijsko i tu nema mesta nikakvom političkom prekrajanju istorije - zaključuje Bjelajac.
Zadužbinu cara Dušana naselili insekti i divlje životinje
Dok tamošnji mediji i pojedini stručnjaci troše energiju na političke napade, dr Jasmina S. Ćirić je na svom Instagram profilu podelila potresne fotografije unutrašnjosti Bogorodičine crkve u selu Matejče koje jasno svedoče o jezivom stanju u kojem se nalazi ova zadužbina cara Dušana, carice Jelene i cara Uroša V iz 14. veka.
- Ovaj spomenik kulture već je pretrpeo teška razaranja tokom sukoba koje su 2001. godine predvodile snage UČK. Posebno zabrinjava prisustvo brojnih kolonija insekata, pojačane vlage, kao i tragovi prisustva divljih životinja u samom hramu, što dodatno ugrožava živopis i ubrzava proces degradacije - upozorila je dr Ćirić i objasnila da kolonije insekata u unutrašnjosti hrama ukazuju na poremećene mikroklimatske uslove i prisustvo organskih naslaga.
Naglašava da ovakvo katastrofalno stanje na terenu ogoljava surovu istinu o jednom od najznačajnijih spomenika vizantijske i srpske baštine 14. veka - da o njemu niko ne brine.
- Godinama ukazujem na neophodnost trilateralnog modela zaštite, u šta bi bile uključene Republika Severna Makedonija, Srbija i Grčka... Nasleđe ne uništavaju samo ratovi. Ponekad ga mnogo sporije, ali podjednako nemilosrdno, uništavaju vlaga, biološka degradacija i ljudska ravnodušnost.
