ARMIJA PALIH JUNAKA I DANAS U VEČNOM STROJU: Na groblju u Solunu počiva 5.580 srpskih ratnika u spomen-kosturnici, dok je 1.860 grobova u spoljnom delu

Na tom mestu, u naselju solunskom Ambelokipi, nalaze se grobovi savezničkih - srpskih, francuskih, italijanskih, engleskih i ruskih vojnika poginulih u borbama i proboju Solunskog fronta, u završnici Prvog svetskog rata. Počivaju Srbi, što se manje zna, iz tri rata. Kako nas uči i opominje Jovan Jovanović Zmaj u pesmi „Svetli grobovi” „Ti grobovi nisu rake, već kolevke novih snaga”...

Obišli 250 stratišta

Kompleks groblja je podignut na prostoru na kome se od 1916. godine nalazila glavna vojna poljska bolnica srpske vojske, u sklopu koje je nastalo i groblje za preminule koje je s vremenom preraslo u današnji kompleks. Po okončanju Velikog rata odlučeno je da se na zajedničkom groblju sahrane svi poginuli ratnici na Solunskom frontu. Za mesto je određen plato na Zejtinliku.

Pripreme su počele 1926. godine, kada Savo Mihailović biva postavljen na čelo grupe Srba koja je dobila na prvom mestu hrišćanski zadatak da prikupi posmrtne ostatke izginulih ratnika raštrkanih po širokom prostoru na kom su se vodile borbe na Solunskom frontu. Oni su obišli oko 250 grobalja, ekshumiravši poginule ratnike, koje su potom preneli sa svim poznatim podacima o njima na prostor budućeg groblja.

Idejno rešenje izgleda srpskog vojničkog groblja dobijeno je iste godine na konkursu, a delo je arhitekte Aleksandra Vasića, čiju je ideju razradio Nikolaj Krasnov, u to vreme ubedljivo najveći arhitekta na našim prostorima, čije je poslednje arhitektonsko delo spomen-kosturnica na ostrvu Vido.

Sav materijal za izgradnju groblja Zejtinlik poticao je iz Srbije. Zbog toga su pripreme za početak gradnje trajale do 1933. godine. Završni radovi izgradnje otpočeli su 1933. pod rukovodstvom arhitekte Budimira Hristodula, jednog od legendarnih 1.300 kaplara. Privedeni su kraju krajem 1936. godine, da bi 11. novembra 1936. na Dan primirja u Prvom svetskom ratu bilo obavljeno svečano osvećenje mauzoleja s kapelom i kosturnicom.

Danas na samom ulazu u Vojničko groblje stoji bista Đorđa Mihailovića, koji je pune 62 godine posvećeno brinuo o palim ratnicima. Danas njegovu misiju čuvara groblja i domaćina nastavljaju Olga Tasić i Krstimir Copas, koji svakog posetioca, kojih, hvala bogu, ima, dočekaju i posle obilaska isprate.

- Čika Đorđe ili deda Đorđe, zvanično glavni čuvar groblja preko 62 godine, simbol je ovog groblja i u Srbiji, a i ovde u Solunu - svedoči s puno emocija Olga Tasić.

Na savezničkom groblju najviše leži francuskih vojnika 8.100, 5.580 palih srpskih ratnika je sahranjeno u spomen-kosturnici i 1.860 grobova je u spoljnom delu. Površina našeg dela je 8.000 metara kvadratnih. Ukupno je sahranjeno 21.100 savezničkih vojnika i smatra se najvećim vojnim grobljem na Balkanu.

- Srpsko vojničko groblje zauzima centralni deo Zejtilnika i mi smo jedina država koja ima žrtve iz tri rata. Dve zajedničke grobnice iz Prvog balkanskog rata, imamo Drugi svetski rat, partizansku parcelu, i imamo 1.440 krstova i 5.580 vojnika u spomen-kosturnici iz Prvog svetskog rata, sa Solunskog fronta - navodi naš domaćin Krstimir Copas, koji podseća na reči čika Đorđa da naše pale borce u jednom danu obiđe više ljudi nego savezničke za godinu.

Sveti Đorđe zaštitnik pešadije

Levo i desno oko centralnog srpskog spomenika nalaze se srpski vojnici iz Prvog svetskog rata. Tu počiva 1.440 srpskih vojnika, njihovi spomenici imaju krst u spoljnjem delu. I informacije o vojnicima su zapisane na krstu.

- U Centralnom spomeniku nalazi se Vojna kapela Svetog Đorđa, koja je deo ovog mauzoleja. Do dan-danas je ovo jedan od najvećih spomenika koji država Srbija ima van svojih granica. Specifičan je materijal od kog je izgrađen spomenik, jer je gotovo ceo dopremljen iz gotovo svih delova otadžbine palih boraca - navodi Olga Tasić.

Na Vojnoj kapeli Svetog Đorđa, koji je čuvar i zaštitnik naše pešadije, nalaze se stihove pesnika Vojislava Ilića Mlađeg, koji je i sam bio učesnik Velikog rata, a oni i sada zvuče zastrašujuće na granitnoj ploči.

„Blago potomstvu što za njima žali,

Jer oni behu ponos svome rodu,

Blago i njima jer su slavno pali,

Za otadžbinu, kralja i slobodu.”

Inače, u Vojnoj kapeli se svake subote obavlja služba.

- U kapeli su ispisane sve jedinice koje su učestvovale u proboju na Solunskom frontu, ukupno ih je 44, i sve što je od metala, od lustera do vrata, napravljeno je od pretopljene topovske municije, što je velika vrednost. Inače, ikona Svetog Đorđa je rađena prema onoj koja se nalazi u manastiru Manasija. Na Dan primirja u Prvom svetskom ratu 1936. godine osvećena je kapela i izgled od tada nije menjan - navodi Cipas.

Inače, imamo u 17 država groblja iz istog perioda. Od afričkih država do skoro svake balkanske države imamo groblje iz istog perioda. A da Zejtinlik bude najpoznatiji, pomogla je i višedecenijska misija i posvećenost deda Đorđa, ističu naši domaćini.

Deo Srpskog vojničkog groblja čini i takozvana partizanska parcela.

- Na partizanskoj parceli sahranjeno je 129 naših interniraca, koji su streljani u zarobljeništvu kasarni nedaleko odavde. Oni su stradali u nacističkom logoru za vreme Drugog svetskog rata - pojašnjava Copas i dodaje da su oni živote izgubili u nacističkim logorima Pavlu Mela i Harmenkaj u Solunu, u vreme dok su nemački nacisti bili u Grčkoj.

Spomenik na partizanskoj parceli, rad Milorada Tepavca Tepe, postavljen je oktobra 1983. godine.

U produžetku partizanske parcele su dve zajedničke grobnice, jedna je sa Solunskog fronta, gde je sahranjeno 78 neznanih junaka pokraj 217 zarobljenika koji su ubijeni u Carigradu za vreme Prvog balkanskog rata. I njihovi posmrtni ostaci su preneti na Zejtinlik.

Vojnici uz oficire

U spomen-kosturnici na srpskom vojničkom groblju Zejtinlik u Solunu sahranjeni su posmrtni ostaci 5.580 srpskih ratnika koji su poginuli tokom proboja Solunskog fronta. I u vreme naše posete, pred Bogojavljenje, bilo je Srba koji su došli da odaju počast palim junacima.

- Kosturnica je urađena u stilu polulavirinta, svi vojnici imaju pojedinačno mesto, a na spomen-pločama se nalaze informacije o vojnicima. U kosturnici se nalaze i registri sahranjenih srpskih vojnika po imenu i prezimenu, gde svaki posetilac može brzo da proveri da li se neko njegov predak nalazi u ovoj kosturnici. Najčešće prezime na groblju je Jovanović, za njima idu Nikolići, Petrovići... Svi vojnici na Srpskom vojničkom groblju su muškarci i zvanični prosek godina srpskog dela ovog groblja je ispod 30. To nam potvrđuje koliko je bilo veliko stradanje mladih srpskih muškaraca u Prvom svetskom ratu. Zvanično, najmlađi vojnik je stradao u petnaestoj godini, a najstariji oficiri bili su u pedesetim godinama - navodi Olga Tasić.

Kosturnica je podeljena na parcele. Ima ih 108. Informacije o vojnicima su različite. Negde znamo samo ime i prezime, negde piše odakle dolaze, deo jedinice u kojoj su se borili pa do toga šta su bili.

- Ovde su informacije prenošene najčešće usmenim putem, a u današnje vreme Vojni arhiv i ministarstva koja su zadužena za ovaj spomenik imaju mnogo više informacija do kojih možemo lakše doći o svakom palom vojniku - priča Olga Tasić.

Prvi vojnik čiji posmrtni ostaci su pohranjeni u parceli jedan je Milorad Pejčić i on je bio iz Ljubovije. U parceli 108, u poslednjem delu kosturnice, nalazi se i poslednji vojnik koji dobija svoje mesto u ovom stroju. To je kapetan druge klase Boško Zotović ili vojnik broj 5.580. U kosturnici je do 90 vojnika pohranjeno kao N. N. borci, o kojima se ništa ne zna. Svim ostalima palim junacima zna se makar ime i prezime. Na srpskom delu groblja nema razdvajanja vojnika od oficira, niti odvajanja dobrovoljaca od ostale vojske. Kako su stradali na frontu, tako su dobijali mesto u kosturnici.

Skupa su pošli u vojnike, prošli golgotu i vaskrsenje, bili su zajedno na frontu, u rovu, u jurišu i zajedno počivaju u večnosti. Slava im i hvala!

Uglješa Balšić