"Čuvali smo ih kao najrođenije": Deda Radoš ispričao kako su srpski seljaci pomogli američkim pilotima
- U Pranjanima se obeležava 82. godišnjica operacije 'Halijard', tokom koje je spaseno više od 500 savezničkih vazduhoplovaca oborenih nad Srbijom.
- Meštani su lečili i hranili pilote, a na Galića polju je 1944. izgrađena improvizovana pista za evakuaciju.
U Pranjanima se obeležava 82. godišnjica operacije "Halijard", akcije spasavanja američkih, odnosno savezničkih vazduhoplovaca oborenih nad Srbijom tokom Drugog svetskog rata. Procenjuje se da je tokom operacije spaseno više od 500 vazduhoplovaca.
U drugoj polovini rata, 1943. i 1944. godine, brojni američki vazduhoplovci oboreni su nad Srbijom. Pripadnici pokreta otpora, uz pomoć lokalnog stanovništva, zbrinjavali su, lečili i skrivali oborene savezničke vojnike.
Operacija "Halijard" organizovana je kao vazdušni most za evakuaciju uglavnom američkih vazduhoplovaca sa okupiranih teritorija. U Pranjanima je u avgustu 1944. godine uspostavljen centar za njihov prihvat, a lokalno stanovništvo i snage Jugoslovenske vojske u otadžbini učestvovali su u njihovom zbrinjavanju.
Improvizovana pista za evakuaciju
Na Galića polju kod Pranjana izgrađena je improvizovana pista za evakuaciju, na čijoj su izgradnji radile stotine meštana. Odatle su saveznički vazduhoplovci evakuisani u više navrata, dok su manje evakuacije organizovane i sa drugih improvizovanih pista.
Prema podacima američkog Odeljenja za strateške operacije (OSS), tokom operacije "Halijard" spasena su 432 američka i 80 vazduhoplovaca drugih savezničkih zemalja.
Američki istoričar Jozo Tomašević, pozivajući se na izveštaje OSS-a, naveo je da je snagama pod komandom generala Draže Mihailovića spaseno 417 savezničkih vazduhoplovaca, među kojima 343 Amerikanca.
Značaj operacije "Halijard" bio je i u tome što su saveznički vazduhoplovci, koji su se našli iza neprijateljskih linija, uz pomoć lokalnog stanovništva i pripadnika pokreta otpora izvučeni sa okupirane teritorije.
Predsednik SAD Hari Truman je 1948. godine posthumno odlikovao generala Mihailovića Legijom zasluga za doprinos savezničkoj pobedi u Drugom svetskom ratu.
Podvig pod Suvoborom
Neuki i ubogi, siroti seljaci na Suvoboru u ratnom nedobu dali su svoje volovske zaprege i ogulili dlanove da bi u svom planinskom beskraju sagradili aerodrom i 1944. godine tako dali priliku da se više od 500 američkih pilota, prizemljenih pod nemačkom vatrom, vrati u svoju postojbinu.
I pamti mnoge pojedinosti, kao Radoš Kaljević, rođen u blizini aerodroma na zaseoku Galovići, opisuje kako je bilo u operaciji "Halijard":
"Sećam se kao da je juče bilo, u našem vajatu su spavali, i čuvali smo ih kao najrođenije. Imali smo jednu kravu, četiri ovce i pet kokošaka, pilote smo hranili kao golubove a mi smo trpeli, ja sam tada imao devet godina. Tako je naredio đed Milisav, a kad smo krenuli da ih ispratimo na aerodromu je bilo mnogo ljudi, đed se zamarijo a mene je pilot ubacio u avion. Deda se zaplakao i rekao: "Zar sam te ja hranio a ti da mi odvedeš jedinoga unuka?" Na to je on rekao da me vodi da budem čestit. Ali, za dedu novac nije bio važniji od mene, onda me pilot uzeo u naručje vratio me dedi, skinuo svoju jaknu s leđa, video je da smo sirotinja, i dao je meni. Platili su da se poseku jabuke, zvane streknje, da bi avioni mogli odatle da polete i uzlete. Na dnu Galovića su kupili pilote, vraćali se i poletali. Mi dotad nikad avion u životu nismo videli, činilo nam se noću da toliko nisko lete da će da zakače odžak."
A evo kako je svedočio svojevremeno Radiša Jevtović iz Leušića, svetski čovek i čuveni privrednik:
"Odjednom su mu gorele uši"
"U našoj kući bila su smeštena sedmorica pilota. Jedan od njih koji je bio veoma aktivan u okupljanju preživelih, Čarls Dejvis, dolazio je u nekoliko navrata ovde, a sada dolaze njegovi potomci, kćerka i unuci i odsedaju obavezno ovde.
Dejvis je na obližnjem brdu pao među stado ovaca i čobanica mu je ponudila da popije iz čuturice, bila mu je povređena noga, ali on je predložio da ona prvo proba vodu, što je i učinila. Ali, kad je njemu dodala čuturu on je bio toliko žedan da je halapljivo pio i, kako je kasnije pričao, odjednom su mu gorele uši, jer je u čuturici bila rakija a ne voda. Ovde je dolazio pet godina uzastopno i stalno se sećao ovog događaja."
Kurir/RTS/RINA
