Ovo su najtajanstvenija dokumenta SPC: Otkriveno najstarije blago koje čuva Arhiv SPC
Malo je mesta u Srbiji gde se istorija ne samo pamti, već doslovno čuva u hartiji, pergamentu i pečatima starim vekovima. Jedno od njih je Arhiv Srpske pravoslavne crkve - tiha riznica dokumenata koji svedoče o opstanku naroda, vere i države u vremenima kada je sve to bilo pod znakom pitanja.
Najstariji dokument koji se danas čuva u Arhivu SPC jeste povelja despota Jovana Brankovića manastiru Krušedol iz 1496. godine, otkriva za "Ekspres" dr Radovan Pilipović, direktor Arhiva SPC. Ipak, značaj ove institucije daleko prevazilazi jedan dokument - u njenim depoima nalazi se više vekova borbe, stradanja i upornog pamćenja.
Arhiv kao svedok istorije
- Arhivska građa je najbolji pokazatelj pulsiranja istorije - kaže dr Pilipović i objašnjava da crkveni dokumenti nisu puka administracija, već pisani dokazi postojanja naroda i njegovih stremljenja. Crkveni arhivi, dodaje, nerazdvojni su od bogosluženja i crkvene misije, oni govore o mestu Crkve u prolaznom ljudskom životu.
Iako je Arhiv SPC kao institucija u današnjem obliku relativno mlad i formiran kroz saradnju sa Arhivom Srbije 2007. godine, arhivska svest u Srpskoj crkvi postoji još od vremena Svetog Save. Prvi temelji modernog crkvenog arhiva postavljeni su početkom 18. veka u Sremskim Karlovcima, u vreme patrijarha Arsenija III Čarnojevića.
Dva depoa, pet vekova građe
Danas Arhiv SPC ima dva velika depoa - u Zemunu se čuva građa od 1836. do 1990. godine, dok se u Sremskim Karlovcima nalazi arhivska riznica od kraja 15. veka do 1918. godine. Upravo je arhiv iz Karlovaca, posle decenija pod upravom države, u martu 2025. vraćen pod okrilje SPC.
Među dokumentima su i povelje i privilegije koje su srpskim patrijarsima izdavali habzburški carevi, svedočanstva o antiosmanskim koalicijama, ali i tragovi izgubljenih dokumenata iz doba Nemanjića, koji su, nažalost, nestali u vihorima istorije.
Čuvano u hramovima, sanducima i kožnim vrećama
Pre nego što su postojali arhivi u današnjem smislu, dokumenta su čuvana u manastirima, u drvenim sanducima i kožnim vrećama. Hramovi su, kako kaže Pilipović, bili prvi ljubomorni čuvari pisanog nasleđa - i imovinskog i memorijalnog.
Najstariji sačuvani rukopisi Svetog Save, poput Karejskog tipika sa njegovim originalnim pečatom, danas se čuvaju u Hilandaru, dok su mnogi srednjovekovni spisi rasuti po evropskim bibliotekama od Beča do Sankt Peterburga.
Stradanja, paljevine i nestanak dokumenata
Istorija Arhiva SPC neraskidivo je povezana sa stradanjima. Tatarska najezda u 13. veku, pad srpske srednjovekovne države, osmansko ropstvo, seobe, Prvi i Drugi svetski rat - svaki od tih perioda ostavio je trag i na arhivskoj građi.
Posebno teška bila su razaranja u NDH, kada je SPC praktično uništena na tom prostoru, a ogromna količina crkvene dokumentacije i kulturnog blaga odneta u Zagreb sa ciljem brisanja srpskog istorijskog traga.
Ni bombardovanje 1941. nije zaobišlo crkvenu baštinu - manastir Žiča je ponovo stradao, a Patrijaršija u Beogradu bila je pretvorena u nemački štab.
Od zvonika do savremenih depoa
Devedesetih godina prošlog veka deo arhivske građe bio je smešten čak i u zvoniku Crkve Svetog Marka u Beogradu, u neadekvatnim uslovima. Danas je, zahvaljujući višegodišnjem radu i podršci države, sva dokumentacija bezbedno smeštena u nove depoe u Zemunu.
Otvoren za nauku i građane
Arhiv SPC danas je otvoren i za domaće i za strane istraživače, ali i za obične građane. Najčešći posetioci su ljudi koji tragaju za porodičnim korenima, precima i rodoslovima, često prvi put shvatajući koliko je lična istorija povezana sa velikim istorijskim tokovima.
Pogled u budućnost
Planovi Arhiva SPC uključuju jačanje konzervatorskih kapaciteta, izložbenu i izdavačku delatnost, ali i revitalizaciju stare Patrijaršijske biblioteke u Sremskim Karlovcima, zgrade iz 1940. godine, koja bi trebalo da postane novo središte čuvanja crkvene arhivske baštine.
Jer, kako poručuje dr Pilipović, važnost arhivskih dokumenata ne meri se brojem, već kontekstom, a u kontekstu srpske istorije, gotovo svaki list papira može biti dragoceno svedočanstvo opstanka.
Šta sve čuva Arhiv SPC:
- Najstariji dokument: Povelja despota Jovana Brankovića manastiru Krušedol iz 1496. godine
- Povelje i diplome o pravnom položaju SPC u Habzburškoj monarhiji
- Privilegije cara Leopolda I iz 1690, 1691. i 1695. godine
- Arhiv Karlovačke mitropolije – građa od kraja XV veka do 1918.
- Crkvena dokumentacija iz perioda 1836–1990. godine
- Matične knjige krštenih, venčanih i umrlih
- Letopisi i crkvene hronike o seobama, ratovima i stradanjima
- Dokumenta Pećke patrijaršije, uključujući akta o njenom ukidanju 1766.
- Spisi iz osmanskog perioda, delom na osmansko-turskom jeziku
- Građa iz Prvog i Drugog svetskog rata, uključujući internacije patrijarha i episkopa
- Dokumentacija o stradanju SPC u NDH
- Zapisi o razaranjima i pogromima na KiM (1995–1999)
- Crkvena periodika, štampa i časopisi
- Lični fondovi sveštenika i episkopa
Kurir.rs/ Ekspres.net
