Šta se dogodilo na Kozari 1942? Kako je nastao film "Zlatni rez ’42 – Djeca Kozare" Lordana Zafranovića
- Film Lordana Zafranovića "Zlatni rez '42 - Djeca Kozare" premijerno je prikazan na FEST-u u Sava centru i bavi se stradanjem u Jasenovcu i sudbinom dece sa Kozare.
- Tokom ofanzive na Kozaru 1942. ubijeno je 11.219. dece starosti do 14 godina.
- Deca su odvajana od roditelja i slata u logore Jastrebarsko i Sisak, gde su mnogi umrli od gladi, hladnoće i bolesti.
Film Lordana Zafranovića"Zlatni rez '42 - Djeca Kozare" nedavno je premijerno prikazan u Plavoj dvorani Sava centra, gde je pred brojnom publikom otvorio Međunarodni filmski festival FEST.
Tema filma je stradanje u ustaškom logoru Jasenovac i događaji iz 1942. godine, stavljajući u središte priče sudbinu dece sa Kozare.
Da bi se razumela tragedija koja je usledila, potrebno je vratiti se u leto 1942, kada je na području Kozare počela velika ofanziva koja će ostaviti iza sebe masovne žrtve, izbeglice i zatvaranje civila u koncentracione logore, među kojima je bilo i na hiljade dece.
Bitka na Kozari
Kada su u aprilu 1941. Jugoslaviju okupirale i između sebe podelile Nemačka, Italija, Mađarska i Bugarska, osnovana je i Nezavisna Država Hrvatska, u čiju teritoriju je uključeno i područje Kozare na severozapadu Bosne, zajedno sa Bosanskom Krajinom.
Već od kraja aprila, ustaše su počele da vrše pokolje nad Srbima u mestima u kojima su činili većinu stanovništva.
Usled terora, značaj deo Srba se naoružao i suprotstavio ustaškom režimu, a šume i planine Kozare postale su žarište otpora. Zbog toga su nacisti u ustaše odlučili da sredinom juna izvedu operaciju "čišćenja i pacifikacije" zapadnobosanske regije, s ciljem slamanja otpora.
Usledila je Bitka na Kozari, koja je jedna od najkrvavijih bitaka tokom rata za oslobođenje od nacističke i ustaške vlasti u okupiranoj Kraljevini Jugoslaviji.
Borba je vođena između Drugog krajiškog partizanskog odreda i nemačkih i ustaških združenih snaga od 10. juna do 17. jula 1942. u severozapadnoj Bosni, na planini Kozari, a ishod je bio težak poraz partizana.
Cilj operacije na Kozari bio je uništenje Drugog krajiškog partizanskog odreda i stanovništva koje ga je podržavalo.
Tokom borbenih dejstava osovinske snage opkolile su oko 3.500 partizana i oko 80.000 srpskih izbeglica, koji su od ustaškog terora potražili utočište na planini.
Odnos snaga između napadača i branilaca bio je devet prema jedan, a kako su dani prolazili, položaj opkoljenih postajao je sve teži.
Početkom jula, nakon dvadeset dana neprekidnih borbi, partizanski bataljoni i izbeglice bili su iscrpljeni, stisnuti na ograničenom prostoru i izloženi stalnom artiljerijskom granatiranju i napadima protivničke avijacije.
Nestašica hrane i lekova dodatno je pogoršavala situaciju. Kada je zapretilo da će odred biti presečen na delove, doneta je odluka da se krene u proboj.
U noći između 3. i 4. i 4. i 5. jula 1942. godine deo partizana i oko 10.000 izbeglica uspeli su da se izvuku iz okruženja, ali je neprijatelj već ujutru ponovo zatvorio obruč.
Oni koji su ostali bili su prinuđeni da se podele u manje grupe i pokušaju da se sakriju u šumi ili probiju kroz neprijateljske barijere.
Masovna ubistva i deportacije u logore
Od 5. do 30. jula nemačke i hrvatske trupe sistematski su pretraživale Kozaru i susednu Prosaru.
Tokom tih akcija vršena su masovna ubistva zarobljenog stanovništva, ranjenih i zarobljenih partizana, dok su preživeli odvođeni u koncentracione logore.
Na Kozari su Vermaht i ustaški režim, prema navodima iz materijala, po prvi put od okupacije Jugoslavije u Drugom svetskom ratu primenili sistematsko čišćenje teritorije od srpskog življa.
Desetine hiljada srpskih civila deportovane su u nemačke i hrvatske koncentracione logore u Zemunu, Staroj Gradiški i Jasenovcu. Radno sposobne žene često su slate u nacističku Nemačku.
Deca u ustaškom logoru Jasenovac:
Posebno tragična bila je sudbina dece. Deca deportovanih i ubijenih roditelja slata su u ustaške logore za decu, Jastrebarsko i Sisak, gde su mnogi od njih umrli od gladi, hladnoće i bolesti. Tokom nemačko-hrvatskih napada na stanovništvo, koji su trajali do 30. jula 1942. godine, ubijeno je oko 20.000 stanovnika Kozare i Potkozarja, dok je 68.600 ljudi deportovano, među njima 23.500 dece.
Od ukupnog broja deportovanih, 35.000 ljudi nikada se nije vratilo na Kozaru, uključujući i preko 11.000 dece mlađe od 14 godina. Sa područja Kozare je broj ubijene dece do 14 godine starosti, prema podacima koje je objavio Dragoja Lukić 1988. godine, iznosio 11.219.
U znak sećanja na kozarsku tragediju na vrhu Mrakovica u Nacionalnom parku Kozara izgrađen je memorijalni kompleks 1971. godine, koji se sastoji od spomenika Revoluciji, spomen-zida i muzeja.
Pogledajte u galeriji fotografije spomenika na Kozari:
Bonus video: