Ulazak srpske vojske trajao je 9 dana: Na današnji dan 1918. oslobođen Beograd
- Beograd je oslobođen 1. novembra 1918. ulaskom Prve armije srpske vojske pod komandom vojvode Petra Bojovića, čime je okončana austrougarska okupacija.
- Ulazak srpske vojske u grad trajao je devet dana, a 9. novembra je regent Aleksandar svečano stigao u prestonicu.
- Posle oslobođenja vraćani su ćirilica i stari nazivi ulica, dok je grad počeo obnovu institucija i normalnog života.
Na današnji dan, 1. novembra 1918. godine Beograd je oslobodila Prva armija srpske vojske, pod komandom vojvode Petra Bojovića, čime je okončana austrougarska okupacija grada započeta u oktobru 1915. godine.
Profesor dr Momčilo Pavlović navodi da je oslobođenje Beograda bilo jedan od najznačajnijih trenutaka u srpskoj istoriji i da su devet dana, koliko je srpska vojska ulazila u grad, bili dani njenog trijumfa i slave.
Prema rečima profesora Pavlovića, ulazak srpske vojske u Beograd trajao je devet dana, od 1. do 9. novembra, kada je regent Aleksandar svečano stigao u prestonicu i od Slavije do Saborne crkve prošao praćen velikim brojem građana.
"Dakle, devet dana je ulazila srpska vojska i devet dana, svih devet dana su na neki način dani trijumfa i dani slave srpske vojske", istakao je Pavlović.
Podsetio je da je Beograd tokom Prvog svetskog rata dva puta bio pod austrougarskom okupacijom. Prvi put 1914. godine, kada je okupacija trajala 13 dana, posle čega je srpska vojska, nakon pobede u Kolubarskoj bici, potisnula austrougarske snage.
Srbija je bila slobodna gotovo godinu dana, sve do početka oktobra 1915. godine, kada je usledila združena ofanziva austrougarske, nemačke i bugarske vojske. Beograd je tada bio izložen snažnom artiljerijskom napadu.
"A konkretno Beograd je zasut sa oko 30.000 granata sa prostora današnje Bežanije, Gardoša, s dunavske strane", naveo je Pavlović.
Posle višednevnih borbi, grad je pao pod okupaciju. Od oko 90.000 stanovnika, koliko je Beograd imao pre rata, broj je tokom okupacije sveden na oko 20.000, uglavnom staraca, žena i dece.
Život u okupiranom Beogradu
Život pod okupacijom obeležili su nestašica hrane i osnovnih životnih namirnica, hapšenja, zlostavljanja i deportacije stanovništva u logore širom Austrougarske. Veliki broj građana nikada se nije vratio.
"Dakle, imate taj biološki opstanak, biološki egzistencijalni opstanak, hroničan nedostatak hrane, životnih namirnica, berza. Drugo, velika tortura žandarmerije u smislu crne berze, odnosno ko god je na bilo koji način učestvovao u nekim trgovinskim transakcijama je hapšen, zlostavljan", objasnio je profesor.
Pavlović je ukazao i na to da je okupaciona vlast sprovodila mere usmerene na promenu nacionalnog i kulturnog identiteta stanovništva. Promenjeni su nazivi ulica, pa je Knez Mihailova ulica dobila ime Franca Jozefa, dok su javni natpisi ispisivani latinicom.
U školama koje nisu bile zatvorene nastavu su držali učitelji i nastavnici dovedeni iz prečanskih krajeva, a iz nastave su izbačeni nacionalni predmeti, među kojima i istorija.
Jedna od prvih mera nakon oslobođenja bila je vraćanje pređašnjeg stanja, uklanjanje okupacionih natpisa i vraćanje ćirilice u javni prostor.
Uloga saveznika i proboj Solunskog fronta
Govoreći o doprinosu saveznika oslobođenju Srbije, profesor Pavlović posebno je istakao ulogu Francuske, koja je naoružavala, opremala i obučavala srpsku vojsku.
Ključni trenutak bila je naredba za proboj Solunskog fronta, izdata 15. septembra 1918. godine, uz prisustvo regenta Aleksandra i načelnika Vrhovne komande vojvode Živojina Mišića.
"Kada je 15. septembra izdata čuvena naredba 'Junaci jurišu u otadžbinu, napredujte' i tako dalje, koju je izgovorio načelnik Vrhovne komande vojvoda Mišić, uz prisustvo regenta Aleksandra, ključna podrška, kaže se saveznici, ali ključna podrška je bila podrška Francuske", rekao je Pavlović.
Francuske trupe su zajedno sa srpskom vojskom učestvovale u oslobađanju zemlje. Zahvalnost Francuskoj za pomoć u ratu iskazana je i podizanjem Spomenika zahvalnosti Francuskoj 1930. godine, na mestu gde se prethodno nalazio spomenik Karađorđu.
Pavlović je podsetio i na zasluge generala Franšea d'Eperea, komandanta savezničkih snaga na Solunskom frontu, koji je odlikovan i dobio ulicu u Srbiji.
Obnova života u oslobođenom Beogradu
Posle oslobođenja, jedan od prioritetnih zadataka bio je obnavljanje rada gradskih institucija i uspostavljanje normalnog života. Prvog novembra u Beograd je najpre ušla srpska konjica, kao prethodnica koja je trebalo da ispita stanje u gradu.
U tom trenutku austrougarska vojska povlačila se preko Save, odnoseći sa sobom opljačkanu stoku, žito i druge namirnice. Prilikom povlačenja uništen je stari železnički most, dok je pontonski most preko Save zapaljen.
Narednog dana počele su da pristižu pešadijske jedinice. Na čelu trupa bio je potpukovnik Dušan Simović, koji je sa gradskim odbornicima formirao privremeni gradski odbor, na čelu sa Kostom Glavinićem.
Zadaci nove uprave bili su obnova vodovoda, obezbeđivanje hrane i drugih životnih namirnica, priprema dočeka srpske vojske i regenta Aleksandra, kao i uspostavljanje civilnog života.
Pošto je dvor bio porušen, za boravak regenta pripremljena je Kramenovićeva vila, kuća jednog beogradskog trgovca. Upravo u toj kući, mesec dana kasnije, proglašena je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca.
Među prvim merama gradske uprave bilo je vraćanje ćirilice u javni prostor, promena naziva ulica i uklanjanje natpisa postavljenih tokom okupacije. Za doček regenta bio je pripremljen i poseban raspored svečanosti, sa satnicom kretanja od Slavije do Saborne crkve.
Regent Aleksandar je 9. novembra svečano ušao u Beograd, a njegov dolazak bio je praćen velikim okupljanjem građana.
Doprinos srpske vojske završetku Velikog rata
Iako je primirje između saveznika i Nemačke potpisano 11. novembra 1918. godine, rat na prostoru Srbije okončan je dva dana kasnije, 13. novembra, kada je srpska komanda potpisala primirje sa Mađarskom. Dogovoreno je povlačenje mađarskih trupa i ulazak savezničkih snaga, uključujući i srpsku vojsku, na prostor Banata.
Srpska vojska je u tom periodu nastavila napredovanje, a njene jedinice stigle su do Temišvara, Arada i Pečuja, kao i do prostora današnje Austrije.
Pavlović je ocenio da je doprinos Srbije konačnom ishodu rata bio izuzetno značajan, pre svega zbog proboja Solunskog fronta, koji je ubrzao završetak rata i na zapadnom frontu.
"Doprinos srpske vojske, srpskog naroda, ako hoćete, Srbije, bio je izuzetno značajan. Zašto? Pa zato što je Solunski front opredelio završetak, odnosno ubrzao završetak rata na zapadnom frontu", istakao je Pavlović.
Za razliku od zapadnog fronta, gde je primirje potpisano bez odlučujućeg proboja savezničkih snaga, na Solunskom frontu srpska vojska imala je ključnu ulogu u proboju i oslobađanju Srbije.
"Nasuprot na Solunskom frontu, on je probijen pre svega akcijom srpske vojske i za 40-ak dana, 45 dana, srpska vojska je od Dobro Polja u jednom ubrzanom maršu ušla u Beograd", rekao je profesor Momčilo Pavlović.
Kurir/RTS
