Arapski stih na u crkvi moćnog srpskog kralja! Ovo je tajna najlepše naše freske Bogorodice (Foto)
"Zenica oka moga gnezdo je lepote tvoje", natpis je na arapskom u srpskoj crkvi. Onoj čiji se naziv izgovara s posebnim poštovanjem. I ovo delo nepoznatog Arapina na Bogorodici Ljeviškoj kratko i jasno nam kazuje šta imamo i šta moramo da čuvamo i s ponosom pokazujemo.
Prizren. Carski grad. Poseban. Ima neki šarm. I gostoljubivost. Ali i tugu. Posebno kad vidiš šikare na mestu srpskih kuća spaljenih u pogromu 2004. I shvatiš da je Srba koji ovde žive svega na prste da izbrojiš. Naravno, ne računajući Bogosloviju, koja, srećom, još postoji i okuplja decu i predavače iz čitave Srbije, pa i šire.
Zbijena međ uličicama, kao i sve u ovom gradu je jedinstvena Bogorodica Ljeviška. Pošto prođeš kosovsku policiju, pa ti kustos Nikola Spasojević otključa kapiju i vrata - noga ulazi u raj koji nam ostavi kralj Milutin. Ali ne samo on. I Stefan Prvovenčani.
- Naziv Ljeviška verovatno potiče od reči levo, jer je ovaj deo Prizrena do dolaska Turaka u 15. veku bio s leve strane Bistrice. Otuda Ljeviš mahala. Turci potom menjaju tok Bistrice, pa iako je crkva sada s njene desne strane, opstao je naziv Ljeviška - objasniće nam Nikola.
Čim uđeš u spoljnu pripratu, pa okreneš pogledaš levo u vrh zida, među teško oštećenim i iskucanim freskama razaznaje se i neobičan niz pisan zdesna nalevo, kako to ide na arapskom: "Zenica oka moga gnezdo je lepote tvoje".
- Neposredno pred pretvaranje crkve u džamiju u 18. veku jedan arapski putopisac, očaran lepotom svetinje, napisao je ovaj stih persijskog pesnika Hafiza iz 14. veka. Čini to shvatajući da poslednji put gleda freske, koje su odmah potom prekrečene. Taj stih i danas svedoči o lepoti naše svetinje i posle svega što je prošla i priziva da nam oči budu gnezda ove lepote - kazuje Nikola dok nas iznad portala s desne strane gledaju Nemanjići, počev od Simeona Mirotočivog sa sinovima mu Svetim Savom i Stefanom Prvovenčanim, ali i Stefanom Dečanskim, sinom ktitora - kralja Milutina. Ispod je čuveni nemanjićki crveni orao na beloj pozadini.
A odozgo, iznad ulaza u unutrašnju pripratu gleda nas kralj Milutin. I to kakav! Silan i prkosan - na purpurnoj podlozi, na kakvoj behu samo vizantijski carevi. I u carskoj odeždi. Uz posebnu poruku na staroslovenskom.
- Ovako su se na freskama slikali vizantijski carevi. Vrlo smelo, ali ispunio je sebi želju da bude predstavljen kao car. U ostalim zadužbinama kralja Milutina vidimo naslikanog kao ktitora, kako svoju crkvu predaje u ruke Hristu. U natpisu pored ističe da je zet cara Andronika II Paleologa, čijom ćerkom Simonidom se oženio 1299, kao i da podiže ovu crkvu od "otsnovanija" ili ti nanovo - kazuje Nikola.
Beše to 1307. Najveći zadužbinar među Srbima sazida ovaj unikat na ostacima vizantijske bazilike iz 10. veka. Ali i crkve koju podiže deda mu Stefan Prvovenčani kao trobrodnu baziliku i episkopiju tada autokefalne srpske crkve.
- Bazilika iz 13. veka ostala je bez drvenog krova najverovatnije tokom rata s Bugarima, koji su u drugoj polovini 13. veka osvojili Prizren. Zatekavši crkvu svog dede, kralj Milutin je obnavlja i čini petokupolni hram, dodaje spoljašnju pripratu i dvospratni zvonik s kapelama s leve i desne strane. Monumentalno zdanje - priča Nikola.
A mi gledamo čudesne freske crkve posvećene Uspenju Presvete Bogorodice. Iskucane. Zaostavština Turaka, koji su grad osvojili još 1455. A interesantno, Bogorodicu Ljevišku tri veka nisu dirali. Sve do drugog ukidanja Pećke patrijaršije1766, kad svetinju pretvaraju u džamiju.
- Tada su freske iz 14. veka izlupali tehnikom pikovanja kako bi kreč i malter čvrsto prionuli na zid. Uklonjen je ikonostas, a na zvoniku kralja Milutina izgrađen minaret. Zvali su je Džuma džamija, što na turskom znači petak džamija, jer je bila posvećena tom važnom danu za muslimane. I zato Prizrenci crkvu zovu Sveta Petka, a ovdašnji Turci i dalje Džuma džamija - priča dok gledamo garavi oltar.
Ni vek nije protekao otkad je Srbija u Prvom balkanskom ratu oslobodila Staru Srbiju od Turaka i svetinja kralja Milutina dočekala da s nje ponovo zvone zvone, a došli su novi dušmani.
- Albanski ekstremisti 17. marta 2004. pale crkvu, pa i usred hrama automobilske gume, i taj crni dim uništava freske. Razbijaju časnu trpezu, a tad je izgoreo i ikonostas iz 1923 - kazuje kustos, koji je život u Beogradu zamenio onim u Prizrenu.
Unesko 2006. Bogorodicu Ljevišku uvrštava na listu ugrožene svetske baštine. I finansira obnovu crkve i delimičnu restauraciju freskopisa. Koji je prvi put obnavljan pedesetih godina minulog veka. Tada su freske iz 14. stoleća, koliko se uspelo, ugledale svetlost dana posle skoro tri veka pod malterom. A otkriven je i biser nad biserima - freska Bogorodice Ljeviške iz 13. veka!
- Nađena je zazidana i sakrivena stubom u južnom brodu crkve, podignutim kad je kralj Milutin obnavljao crkvu. Kako su dodali pet kupola, morali su da učvrste građevinu i sa cele južne strane izgrađeni su potporni stubovi. Zaštitili su je slojem opeke. Nijedan zapis ne postoji o fresci, pa je ostala nepoznata sve do 1951. I to je bilo kao čudo Božje - duže od šest vekova zazidana i zaboravljena freska u slavi Božjoj otkrivena je u skoro savršenom stanju, kao da je juče naslikana. Zato se smatra zaštitnicom i hrama i grada Prizrena - kazuje Nikola, te nastavlja:
- Unikat je u srpsko-vizantijskoj umetnosti. Lepota Bogorodice prikazana je na poseban način i to je čini tako svetom. Nazvana je na starogrčkom Eleusa, što znači Milostiva, a mali Hristos, koji joj je u krilu, Krmitelj je, to jest hranitelj. Predstavljen je kao hranitelj prizrenski, onaj koji nas hrani hlebom života. Kao što reče u jevanđelju: "Ja sam hleb života, ko od njega jede, neće umreti vavek."
Bogorodica je očišćena i restaurisana nakon pogroma. Kao i pola crkve. Unesko je sve finansirao. Ali bezmalo pola svetinje je i dalje čađavo i crno. Još čeka obnovu. Ali i svetu govori šta je sve preživela Bogorodica Ljeviška. A i dalje uspravno stoji...
