OD BOSNE I KOSOVA DO BEOGRADA: Kako su se širile mreže islamskog ekstremizma na Balkanu - Zašto SAD i Evropa ne smeju da zanemare ovaj deo sveta

Dragan Šutanovac, ambasador Srbije u SAD, za sajt "Real clear world", napisao je članak u kome upozorava na opasnost od islamističkog ekstremizma i globalnog džihadizma na Zapadnom Balkanu, ukazujući na istoriju ekstremističkih mreža u regionu i pretnju od novih terorističkih napada. Njegov autorski tekst možete pročitati u nastavku:

"Prošlog meseca, po drugi put za isto toliko godina, izraelska ambasada u Beogradu našla se na meti napada radikalnog islamističkog simpatizera. Naoružani napadač, koga su srpske vlasti kasnije identifikovale kao simpatizera Islamske države (ISIS), napao je srpskog policajca koji je obezbeđivao ambasadu, navodno uzvikujući "Alahu ekber". Ovaj incident jezivo podseća na napad koji se dogodio ispred iste ambasade u junu 2024. godine, kada je radikalizovani preobraćenik u islam samostrelom pogodio pripadnika srpske Žandarmerije u vrat.

Tokom rata u Bosni i Hercegovini od 1992. do 1995. godine, stotine stranih mudžahedina, među kojima su bili veterani rata u Avganistanu i pojedinci povezani sa međunarodnim ekstremističkim organizacijama, stigle su da se bore na strani Armije Republike Bosne i Hercegovine. Neki od njih služili su u jedinici "El mudžahid", čiji su pripadnici bili odgovorni za ratne zločine koje je razmatrao Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju.

Posle rata, deo tih stranih boraca ostao je u Bosni, a neki su uspeli da dobiju državljanstvo Bosne i Hercegovine. Istovremeno, iranske vojne i obaveštajne strukture, uključujući pripadnike Revolucionarne garde, uspostavile su značajno prisustvo u Bosni. Američke obaveštajne i diplomatske službe bile su sve zabrinutije zbog toga što pojedini pripadnici mreža povezanih sa Al Kaidom dobijaju bosanskohercegovačko državljanstvo i putuju kako bi pomogli aktivnostima ove mreže. Nakon terorističkih napada 11. septembra, pojačana je pažnja usmerena na ovu povezanost.

Militantne islamističke mreže počele su da se pojavljuju i u Srbiji. Još 2007. godine, srpske bezbednosne snage otkrile su naoružanu ekstremističku grupu u Sandžaku, u blizini granice sa Crnom Gorom, koja je posedovala oružje, eksploziv i materijale povezane sa militantnom islamističkom ideologijom.

Od Bosne i Kosova do Islamske države: Nova generacija balkanskih džihadista

Dve decenije nakon rata u Bosni, uspon Islamske države u Siriji i Iraku otvorio je novu fazu radikalizacije na Zapadnom Balkanu. Istraživanja pokazuju da je Kosovo imalo najveći broj boraca koji su pristupili ISIS-u po glavi stanovnika u Evropi, a odmah iza njega našla se Bosna i Hercegovina.

Važno je istaći da razmere regrutovanja - oko 1.000 ljudi - pokazuju u kojoj meri je Zapadni Balkan bio značajno evropsko područje za regrutovanje stranih džihadističkih boraca. U propagandnim snimcima ISIS-a pojavljivali su se borci sa Balkana koji su se zaklinjali na vernost terorističkoj organizaciji, palili pasoše i pretili nasiljem. Ove aktivnosti ukazivale su na postojanje transnacionalnog okruženja za regrutovanje, koje je povezivalo lične kontakte, verske mreže, propagandu na internetu i ratišta na Bliskom istoku.

Nažalost, postalo je jasno da teritorijalni poraz ISIS-a 2019. godine nije automatski iskorenio ideologiju koja je omogućila takvu mobilizaciju.

Pretnja koja je nadživela kalifat

Rat u Siriji i Iraku kasnije je dodao novu dimenziju ovom problemu. Dobrovoljci sa Balkana stekli su borbeno iskustvo, učestvovali u terorističkoj propagandi i uspostavili veze sa transnacionalnim ekstremističkim organizacijama. Neki su poginuli, drugi su zarobljeni, a pojedini su se vratili u zemlje porekla. Vlasti u regionu, često u saradnji sa američkim i evropskim partnerima, procesuirale su brojne povratnike sa stranih ratišta.

Međutim, iskustvo bezbednosnih institucija pokazuje da se teroristička pretnja ne može meriti isključivo brojem uhapšenih ili osuđenih ekstremista. Danas je ekstremistička propaganda i dalje dostupna na internetu, mreže za regrutovanje i dalje postoje, a pojedinci mogu da se radikalizuju i bez odlaska na strana ratišta.

Zašto bi Sjedinjene Američke Države trebalo da budu zabrinute?

Istorija međunarodnih ekstremističkih mreža u regionu pokazuje da slabosti u lokalnoj bezbednosti mogu imati međunarodne posledice, naročito kada radikalizovani pojedinci mogu da koriste prekogranične veze za kretanje, regrutovanje i pružanje logističke podrške širom Evrope.

Iz perspektive nacionalne bezbednosti, najveća greška bila bi posmatrati Zapadni Balkan kao izolovano područje čiji problemi ostaju unutar njegovih granica. Naprotiv, iskustvo prethodnih decenija pokazuje koliko brzo lokalna radikalizacija može da postane deo šire međunarodne terorističke pretnje.

Evropa ne sme da zaboravi balkansku dimenziju globalnog džihadizma

Danas se region suočava sa drugačijim, ali povezanim izazovima: radikalizacijom na internetu, ekstremističkim vezama i rizikom od napada pojedinaca inspirisanih nasilnim ideologijama. Dva napada na izraelsku ambasadu u Beogradu služe kao upozorenje da nasilni islamistički ekstremizam i dalje predstavlja pretnju.

Zapadni Balkan ne sme ponovo da postane mesto na kojem međunarodne terorističke organizacije pronalaze nove regrute, logističku podršku ili sigurno utočište. Prevencija zahteva kontinuiranu saradnju Sjedinjenih Američkih Država, njihovih evropskih saveznika i zemalja Zapadnog Balkana. Borba protiv globalnog džihadizma nije završena porazom Islamske države u Siriji i Iraku - ona i dalje predstavlja zajednički međunarodni bezbednosni izazov protiv kojeg svi moramo zajedno da se borimo," naveo je on.

(Real clear world)