Srbi umesto na sastanku u Moskvi završili u zatvoru: Njihov put od Beograda do Rusije nije se završio dobro - Sva trojica optužena za neprijateljsko delovanje

Tokom tridesetih godina prošlog veka Moskva je za mnoge jugoslovenske komuniste predstavljala političko središte, mesto okupljanja istomišljenika i utočište od progona kojima su bili izloženi u Kraljevini Jugoslaviji.

Bili su političari, publicisti i naučnici, a pojedini su godinama trpeli progon i zatvorske kazne zbog svojih političkih uverenja. Odlazak u Sovjetski Savez omogućavao im je da nastave političke i profesionalne aktivnosti.

Ipak, njihova sudbina pokazuje da ni pripadnost komunističkom pokretu, ni dugogodišnji revolucionarni rad, ni veze sa Kominternom nisu predstavljali zaštitu od represivnog aparata Josifa Staljina.

Sva trojica uhapšena su tokom 1938. godine, optužena za neprijateljsko delovanje i pogubljena u Moskvi.

Moskva je bila centar komunističkog pokreta, ali i mesto velikih čistki

Tokom međuratnog perioda Komunistička partija Jugoslavije bila je pod snažnim uticajem Komunističke internacionale, poznatije kao Kominterna, čije se sedište nalazilo u Moskvi.

Jugoslovenski komunisti odlazili su u Sovjetski Savez radi političkog školovanja, rada u međunarodnim organizacijama, učestvovanja na sastancima ili izbegavanja progona u sopstvenoj zemlji. Međutim, političke prilike u Sovjetskom Savezu dramatično su se promenile tokom tridesetih godina.

Staljin je učvršćivao svoju vlast obračunavajući se sa stvarnim i navodnim protivnicima, a naročito tokom 1937. i 1938. godine usledio je talas masovnih hapšenja, montiranih procesa i pogubljenja. Na udaru su se našli visoki partijski funkcioneri, oficiri, naučnici, intelektualci i obični građani.

Optužbe za špijunažu, sabotažu, izdaju i saradnju sa trockističkim organizacijama postale su deo mehanizma političkog progona.

Posebno je tragično bilo to što su mnoge žrtve upravo bile dugogodišnji komunisti koji su podržavali sovjetsku državu. Represija nije zaobišla ni strance koji su živeli u Sovjetskom Savezu, uključujući jugoslovenske političke emigrante.

Jedan od najpoznatijih slučajeva bio je Milan Gorkić, tadašnji generalni sekretar KPJ, koji je 1937. godine pozvan u Moskvu. Nakon dolaska je uhapšen, a potom pogubljen.

Njegova sudbina bila je deo mnogo šireg obračuna koji je pogodio tadašnje jugoslovensko komunističko rukovodstvo.

Trojica istaknutih komunista koji nisu preživeli Staljinove čistke

Filip Filipović (1878–1938) bio je matematičar, revolucionar i jedan od osnivača jugoslovenskog komunističkog pokreta.

Rođen je u Čačku, a matematiku je studirao u Rusiji, gde se još kao mlad čovek uključio u revolucionarne aktivnosti. Po povratku u Srbiju nastavio je politički rad i postao jedan od najznačajnijih predstavnika tadašnje levice.

Na izborima 1920. godine izabran je za predsednika Beogradske opštine, ali mu tadašnje vlasti nisu dozvolile da preuzme dužnost. Filipović je bio i jedan od osnivača i prvi sekretar partije iz koje je nastala KPJ.

Zbog političkog delovanja bio je hapšen i zatvaran u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, a kasnije je nastavio rad u međunarodnom komunističkom pokretu.

Od 1924. godine bio je povezan sa najvišim organima Kominterne, a tokom tridesetih živeo je i radio u Moskvi. Uprkos dugogodišnjem revolucionarnom angažovanju, sovjetske vlasti su ga uhapsile 7. februara 1938. godine.

Nakon montiranog procesa osuđen je na smrt i streljan 8. aprila iste godine.

Čovek koji je učestvovao u stvaranju jugoslovenskog komunističkog pokreta tako je postao žrtva represije države u kojoj je godinama politički delovao. Njegova presuda poništena je 1957. godine, kada je posmrtno rehabilitovan.

Kosta Novaković (1886–1939) bio je novinar, publicista i jedan od istaknutih predstavnika srpskog i jugoslovenskog radničkog pokreta.

I on je rođen u Čačku, a već tokom školovanja zainteresovao se za socijalističke ideje. Studirao je u Beogradu i aktivno učestvovao u radu Srpske socijaldemokratske partije.

Tokom političke karijere uređivao je više listova, među kojima su bile „Radničke novine“, „Budućnost“ i „Borba“. Bio je jedan od osnivača jugoslovenske komunističke partije i učestvovao u radu međunarodnog komunističkog pokreta.

U Kraljevini SHS bio je osuđen na višegodišnju zatvorsku kaznu zbog političkog delovanja. Nakon bekstva iz zatvora 1927. godine otišao je u Sovjetski Savez, gde je nastavio da živi i radi.

Međutim, ni tamo nije bio pošteđen političkih sukoba. Zbog optužbi za frakcionaštvo našao se u sukobu sa partijskim strukturama, a njegov politički položaj vremenom je postajao sve teži.

Sovjetske vlasti uhapsile su ga 19. jula 1938. godine. Optužen je za trockizam i špijunažu, a 19. aprila 1939. osuđen je na smrt i streljan istog dana. Novaković je posmrtno rehabilitovan 1958. godine.

Sima Marković (1888–1939) bio je matematičar, filozof i političar, a njegova biografija posebno je zanimljiva zbog značajnog naučnog rada. Rođen je u Kragujevcu, gde je završio gimnaziju, a potom je studirao matematiku na Beogradskom univerzitetu.

Doktorirao je 1913. godine pod mentorstvom čuvenog srpskog matematičara Mihaila Petrovića Alasa.

Prema podacima Matematičkog instituta Srpske akademije nauka i umetnosti, njegova disertacija bila je tek drugi doktorat iz matematike odbranjen u Srbiji. Pored naučnog rada, Marković je bio veoma aktivan u politici.

Na kongresu KPJ u Vukovaru 1920. godine izabran je za jednog od sekretara partije, a obavljao je i značajne funkcije u Kominterni. Kasnije je zbog neslaganja sa politikom partijskog rukovodstva, naročito oko nacionalnog pitanja, došao u sukob sa Kominternom i Staljinovim političkim stavovima.

Iz partije je isključen 1929. godine. Uprkos političkim sukobima, nastavio je da se bavi naukom i pisanjem, a među njegovim delima posebno mesto zauzimaju radovi iz filozofije i popularizacije fizike. Godine 1935. otišao je u Sovjetski Savez, gde se zaposlio kao naučni saradnik Instituta za filozofiju Akademije nauka SSSR-a.

Međutim, 20. jula 1938. godine uhapšen je u Moskvi. Sovjetske vlasti optužile su ga da pripada takozvanoj desničarsko-trockističkoj terorističkoj organizaciji i da sarađuje sa britanskom obaveštajnom službom.

Optužbe su bile neosnovane, ali je Marković ipak osuđen na smrt. Streljan je 19. aprila 1939. godine, istog dana kada i Kosta Novaković. Rehabilitovan je 1958. godine.

Njegova smrt predstavljala je gubitak ne samo za politički pokret kojem je pripadao već i za srpsku nauku i filozofiju. Sudbine ove trojice ljudi bile su deo mnogo šire tragedije koja je tokom Staljinovih čistki pogodila jugoslovenske komuniste. Među žrtvama su bili i drugi istaknuti predstavnici pokreta, uključujući Vladimira Ćopića, Đuru Cvijića, Kamila Horvatina i Milana Gorkića.

Veliki broj ljudi koji su decenijama učestvovali u revolucionarnom pokretu stradao je upravo u zemlji koju su smatrali središtem međunarodnog komunizma. Njihova hapšenja i pogubljenja decenijama su bila predmet istorijskih istraživanja, a otvaranje sovjetskih arhiva omogućilo je detaljniju rekonstrukciju okolnosti u kojima su stradali.

Filip Filipović, Kosta Novaković i Sima Marković danas ostaju primeri paradoksa jednog vremena: ljudi koji su svoj politički život posvetili komunizmu postali su žrtve represivnog aparata komunističke države.

Iako su njihove životne priče bile različite, završile su se na istom mestu, u Moskvi, tokom jednog od najkrvavijih perioda sovjetske istorije.

Kurir/Nova.rs/Matematički institut SANU – biografija Sime Markovića/Kongresna biblioteka SAD - dokumentacija o Staljinovim čistkama/Putevima srpske istorije